Lachen! Een loser met pijn

Wubby Luyendijk

Scholieren verhevigen hun leven met mobiele telefoonbeelden van happy slapping, seks en pesterijen


De camera in de mobiele telefoon is onder scholieren een wapen geworden.Je organiseert een afranseling, neemt die op en de hele school kijkt mee.Voor de grap, zegt een dader. Een 'sociale kanker', zegt eenhoofdcommissaris. De school: 'We hebben nu camera's op de wc.'

De dertienjarige Richard Poot uit Schiedam praat erover alsof hij eenmop vertelt.
Iemand loopt voorbij. Dat filmt een vriend met zijn gsm. En dan verkoop jij die voorbijganger een oplawaai. Knalhard. Paaaf.

En dan? 'Lachen.'

Anonieme slapstick in de publieke ruimte. Alleen is het nu echt. Kijkmaar op zijn mobiele telefoon. Vrouw in winterjas, van achteren gefilmd,zit op bankje. Jongen komt aansluipen en slaat haar tegen het achterhoofd.Hoofd klapt voorover, vrouw grijpt haar nek en kijkt versuft om zich heen.Terwijl cameraman Richard Poot, holderdebolder, het park uitrent.

Oog in oog met andermans ontreddering ligt de vmbo'er weer in een stuip.Voor hem en zijn vriend is het een vermakelijk tijdverdrijf. Een duivelsgenoegen. Het idee hebben ze opgedaan van internet en MTV's Dirty Sanchez,beproefd op afgelegen plekken langs de metrolijn Spijkenisse-Capelle aanden IJssel. Bij voorkeur met capuchon - 'dan herkennen ze je niet'. En inde buurt van bosjes waar, let op, géén beveiligingscamera's staan.

'Anders ben je net zo'n homo als die gast in Amsterdam.'

Die jongen, vijftien jaar oud, werd afgelopen november door zijn moeder bij het politiebureau afgezet. Zij herkende haar zoon op beelden die het televisieprogramma Opsporing Verzocht uitzond. Op metrostation Bullewijk sloeg hij een vrouw een hersenschudding. Het slachtoffer dacht aan straatroof, maar het was 'voor de grap', vertelde de dader op het politiebureau. Vrienden filmden de actie met hun gsm en stuurden de beeldendoor naar weer andere vrienden. En ja, hij had het kunstje veel vaker uitgehaald. Slechts drie slachtoffers hadden aangifte gedaan.

Happy slapping, noemt de politie het. Het verwijst naar happy snapping(vrolijke kiekjes maken) en betekent, vrij vertaald, vrolijk meppen. De politiekorpsen van Amsterdam, Den Haag, Landsmeer, Almere en Amstelveen maakten er afgelopen jaar melding van. Typisch Hollands glorie is het niet.Ook in Ierland, Zweden, Duitsland de Verenigde Staten, Japan en vooral Groot-Brittannië doken gevallen op. De voormalige hoofdcommissaris van de Londense politie, Lord Stevens, betitelde het zelfs als 'een sociale kanker' onder jongeren.

Panty pulling
In de metro van Londen signaleerden beveiligingscamera's het voor heteerst in de herfst van 2004. Binnen een half jaar beschikte de British Transport Police in Londen over beelden van 200 'slaps'. De daders warenjongens én meisjes, van dertien, veertien, vijftien jaar oud. Aanvankelijk gaven ze argeloze voorbijgangers een klap in het gezicht of tegen het achterhoofd en filmden dat, soms deden ze het bij elkaar. En alras breidde het repertoire zich uit naar beelden van billenknijpen, upskirting, pantypulling tot enkele gewelddadige verkrachtingen die nog het meest doen denken aan de uitspattingen van Alex uit Clockwork Orange, de cultfilm vanStanley Kubrick naar het boek van Anthony Burgess. Op basis van onder meerde beelden die ze zelf hadden laten maken kregen de verkrachters zware gevangenisstraffen.

Een rage als in Londen is 'happy slapping' in Nederland nooit geworden,constateren woordvoerders bij politie en justitie. Ondanks de lokalemedia-aandacht en ondanks een oproep van Volkomenkut.com om filmpjes op testuren.

We krijgen signalen dat het regelmatig gebeurt, zegt eenpolitiewoordvoerder uit Landsmeer, maar het aantal aangiften blijft klein.Begin december arresteerde zijn korps drie 'gassies, kinderen nog'. Onderhen ook een meisje van dertien. Ze mishandelden een jongen van vijftien enfilmden dat met de gsm. Tot een passerende automobilist ingreep.Vergelijkbare incidenten melden ook de korpsen in Amsterdam en Den Haag.De politie in Utrecht 'is ermee bekend', vertelt een woordvoerder, maaraangifte heeft nog niemand gedaan. Alleen de politie van Rotterdam weet vanniks. 'En dat houden we graag zo', zegt een woordvoerder. 'Maar dan moet u er natuurlijk níet over schrijven.' Slaapfeestje

Media-aandacht of niet, scholen en ook jongerenwerkers signaleren steeds vaker dat kattenkwaad met de nieuwste gsm-technologie wordt vereeuwigd. VanBergen tot Eindhoven, van Venlo en Rijswijk tot Haren in de provincieGroningen. Pesterijen, roddelarijtjes, scheldpartijen en baldadigheden dievoor het bestaan van de mobiele telefoon beperkt bleven tot de beslotenheid van een plek en een paar kinderen, staan nu ineens op beeld. Onuitwisbaar en levensecht. De beelden worden verstuurd naar vrienden, klasgenoten en andere bekenden, via gsm, msn en internet. Als bron voor leedvermaak envoyeurisme, om stoer te doen, of 'gewoon om een ander te pesten'.

Dat kan hard aankomen. Met een mobiele cameratelefoon is een reputatie razendsnel geknakt. Neem een vijftienjarig meisje uit Venlo. Haar heleschool heeft gezien hoe ze op een slaapfeestje aangeschoten lag te snurken in alleen een string. Of een zeventienjarig meisje van de BergerScholengemeenschap; ze werd door een ex-vriendje en twee andere klasgenotente koop gezet op een pornosite. En in Spijkenisse ging een leraar van osgde Eilanden in de klas tegen een paar leerlingen 'uit zijn plaat'. Uitfrustratie over slechte cijfers had een leerling daar opnamen van gemaakt,vertelt teamleider Rudolf Verheesen. 'En bij toeval hoorden we dat diefoto's op internet stonden.'

Dat zijn overzichtelijke gevallen in vergelijking met incidenten diezich voordeden op scholen in Rijswijk en Amstelveen. Een 15-jarigescholier van het Rijswijkse Atlas College had seks met zijn vriendin,terwijl een vriend daarvan, met instemming van het vrijerspaar, liveopnamen maakte. Het gsm-filmpje ging de klas rond. In Amstelveen liep een afgesproken vechtpartij tussen twee tweedeklassers uit op een gebrokenkaak. Dertig medescholieren keken toe. Het enige dat ze deden: 'de actie'filmen met de gsm.

Zulke beelden hebben impact op de hele school, vertellen Koos van denIJssel, schoolleider in Rijswijk en Ton Liefaard, rector van het HermannWesselink College in Amstelveen. Slachtoffers lijden eronder, dadersscheppen erover op, klasgenoten en medescholieren praten erover. En vaak nog voordat het schoolpersoneel een glimp van de beelden heeft gezien,staat de sfeer op scherp. In de woorden van rector Van den IJssel: 'Vroeger gooide je een propje, nu film je met je telefoon. En de hele school kijkt mee.' 'Wegkijken kan niet', zegt schoolleider Liefaard: 'En dan doet heter weinig toe of het kattenkwaad binnen of buiten de schoolmuren wordt uitgehaald.'Dubbele kaakbreuk

Op maandag 12 december vier uur 's middags, de Amstelveense school wasnet uit, verzamelde zich een dertigtal leerlingen zevenhonderd meter van het gebouw. Twee jongens hadden daar met elkaar afgesproken. Ze zouden om de beurt een klap uitdelen, hadden ze ge-msn't. Op buik of borst wilde een van hen nog weten, maar daarop kwam geen antwoord. De eerste klap wasgelijk de laatste. Diezelfde avond zat het slachtoffer met een dubbele kaakbreuk op de eerste hulp.

Wat doet een school dan?

Meer dan achtenveertig uur later hoorde de Amstelveense school ervan. Een groep ouders vertelde het een teamleider op een ouderavond. De docenten bekeken direct de opnamen op internet. Liefaard: 'Het was schokkend dat niemand van de omstanders zei: stop. Het was ook schokkend dat iedereen zolang had gezwegen. De school was niet ingelicht, niet door leerlingen,niet door de ouders. Alsof zich daar iets had afgespeeld wat niet van deze wereld was.'

Dat laatste ervoer ook rector Koos van den IJssel van het RijswijkseAtlas College. Als de school niet had ingegrepen, was de seksfilm van zijnvrijende leerlingen ook op het internet beland. Het leek wel of deechtheid van de beelden niet tot de kinderen doordrong, vertelt hij.'Spielerei - alsof ze wat uitproberen in een nep-wereld en dat niet als echt ervaren.' Bovendien snapten ze het morele probleem niet. Hij moest uitleggen dat seksopnamen rondsturen sowieso niet kan, ook al hadden de gefilmden toestemming gegeven. 'Dan neem ik de meest vérstrekkende disciplinaire maatregelen.'

Daarin verschillen scholen nadrukkelijk van elkaar. De filmmakers vanhet Atlas College zijn van school gestuurd. Dat gebeurde ook met devechtersbazen uit Amstelveen. Maar de leerlingen die beledigende beeldenvan een leraar en een klasgenoot op internet hadden gezet, mochten blijven.Na een goed gesprek 'was het af', vertelt Rudolf Verheesen over de jongendie zijn leraar fotografeerde. Datzelfde geldt voor de jongen die zijnex-vriendin op een pornosite te koop had gezet. Zelfs al had schoolleiderPeter Reenalda hem van de Berger Scholengemeenschap willen sturen, dan haddat nog niet gekund. Reden: het wangedrag was niet expliciet genoegverboden in de schoolregels.

We hebben, vertelt de schooldirecteur, het probleem openlijk besprokenin de klas waarin dader en slachtoffer zaten. 'Dat werkte therapeutisch.'Het meisje vertelde dat ze om de haverklap werd gebeld door hoerenlopers.Dat ze nachtmerries had. Dat ze niet meer kon eten en drinken. Dat zevriendinnen kwijt raakte. Daar had haar ex-vriend vooraf nooit bij stilgestaan, reageerde hij. Om stoer te zijn had hij de grap met twee vriendengekopieerd van internet. Ze werden een paar dagen geschorst.

Incidentele maatregelen alleen volstaan niet, ervaren de scholen. Hetdigitaal pesten via mobiele telefoon, msn en internet wint terrein - eenop de drie schoolkinderen is daar slachtoffer van. Maatschappelijkeorganisaties als stichting Halt, de kindertelefoon, het AlgemeenPedagogisch Studiecentrum, stichting De Kinderconsument en Sire bedachtenallemaal een eigen methode om het tegen te gaan. Terwijl Sire sindsdonderdag ouders in radio- en tv-spotjes oproept te kijken wat kinderen opinternet uithalen, gaan de stichting Halt en de Kinderconsument zelf deklas in. Halt-medewerkers vertellen leerlingen sinds deze maand in specialelessen 'digipesten' dat ze strafbaar zijn als ze tegen een ander beginnenover 'dood' en 'niet meer thuiskomen'. Stichting De Kinderconsument hamertal drie jaar op ouderavonden en trainingen voor scholen op de noodzaak vaneen internet- en pestprotocol.Dobbelsteen

Mobiel misbruik is dan ook niet nieuw voor algemeen directeur BamberDelver van De Kinderconsument. Twee jaar geleden had hij een lerares Fransin de zaal zitten die door leerlingen op de wc was gefilmd. De laatste tijdhoorde hij verschillende keren dat kinderen elkaar onder de douche filmen.Delvers devies: de telefoon moet uit in school, ook op de gang. En datmoeten scholen opnemen in hun schoolregels. Leerlingen die zich daaraanniet houden, raken hun telefoon kwijt. Een school liet kinderen zelf meteen dobbelsteen bepalen hoeveel dagen dat zouden worden. Maar dat vindtDelver 'bespottelijk. Je moet zo duidelijk mogelijk zijn.'

Bijna alle betrokken scholen hebben het gebruik van mobiele telefoonsin de klas verboden. Alleen de middelbare school in Spijkenisse doet datniet. Een gsm is anno 2006 je beste maatje, zegt de teamleider, elkeseconde van de dag. Bovendien: als iemand aantekeningen van het bord wilfotograferen, 'wie ben ik dan om dat te verbieden?' Verboden zijn sowieso,vindt hij, een laatste houvast. 'Tieners proberen veel uit. Door degsm-foto's zien wij meer van die experimenten. Als je dat gaat verbieden,gaan ze het anoniemer doen. Dan verlies je elk grip, en kun je kinderendaarover niks meer leren.'

Dat vindt ook de school in Bergen. Om in contact met de leerlingen teblijven msn't een aantal leraren en heeft de school een weblog in hetleven geroepen. Dat gaat de middelbare school in Rijswijk te ver. 'Pratenis prima', zegt rector Van den IJssel, 'maar wel op basis van deschoolregels. Onze school is doordesemd van discipline'. Kinderen mogenniet ongevraagd filmen in school, nergens - niet in de klas, op de gang,in de douches of in de wc. Daarom heeft hij het toezicht uitgebreid. Nietmet mensen, zegt de rector, maar met camera's, in de kantine, op de gangenbij de lockers en ook op de wc. 'Dat staat zwart op wit in de schoolgids.' Morele intuïtie

Je moet zo'n gsm-incident op school niet onderschatten, vertelt TonLiefaard. Eerst is er het detectivewerk, dan de straf, en daarna komt debegeleiding. Twee maanden na dato hebben bij hem op school een medewerkervan bureau Halt en een buurtagent met de betrokken groep gesproken.Tijdens een 'verplichte bezinningsmiddag'. Wat bleek? De kinderenbagatelliseerden het incident, vertelt Halt-medewerkster Maria Koolen. Veelleerlingen vonden het 'flink overdreven' dat de jongens van school warengestuurd. De vechtpartij speelde zich af na schooltijd en buiten school.De jongens hadden het zelf afgesproken. En het slachtoffer liep zelf weg,'alleen een draadje van zijn beugel zat los'.

Koolen: 'We ontdekten dat sommige kinderen de morele intuïtie missen,dus dan moet je nadrukkelijk stelling nemen en zeggen: dat doen we niet.'Rector Liefaard knikt. Daar komt bij, zegt hij, dat in dit geval ook deafwachtende houding van justitie het gezag van de school ondermijnt. Op deaangifte die hij deed - uit angst voor represailles deden de moeder en haarzoon dat zelf niet - heeft hij nog niks gehoord. De krant wel. De politiestuurde direct een persbericht rond: 'Happy slapping tussen scholieren opinternet', kopte het Amstelveens Nieuwsblad over de vechtpartij.Belletje trekken

Eigenlijk, zeggen onderzoekers die zich verdiepen in kinderen en devirtuele wereld van internet, chatboxen en mobiele telefoons, is mobielmisbruik de hedendaagse variant van belletje trekken. Alleen: onderzoek iser nog niet naar gedaan. Los daarvan, zeggen de onderzoekers er stuk voorstuk bij, is mobiel misbruik natuurlijk niet hetzelfde als belletjetrekken. Het bereik van de gsm is grenzeloos en razendsnel, beelden zijntijdloos en eindeloos te manipuleren. En, niet onbelangrijk: kattenkwaadop beeld maakt indruk op kinderen die gevoelig zijn voor groepsdruk.Beelden maken emoties groter, heftiger, echter bijna. Bovendien kunnen ermet de kleine apparaatjes ook in het geniep opnamen worden gemaakt.

Nooit eerder konden kinderen zo onbelemmerd met hun identiteitexperimenteren, zegt Patti Valkenburg, hoogleraar kind en media aan deUniversiteit van Amsterdam. Op internet, in chatboxen en door mobieletelefoons is de communicatie rechtstreeks, 'er zit geen opvoeder meertussen'. Tel daarbij op dat dertig procent van de kinderen vindt dat zezich vrijer kunnen uiten op internet, en zie: daar ontwikkelt zich eenuniversum waar ze ongeremd kunnen flamen. Zonder ingrijpen en socialecontrole van ouders, leraren of welke andere opvoeder ook. Valkenburg: 'Alsje het zo bekijkt, hebben kinderen meer privacy dan vroeger. Ouders hebbente weinig controle omdat ze die wereld niet kennen. Maar dat beschouw ikals een tijdelijk probleem. Ouders lopen hun kennisachterstand in en dezekinderen worden ook weer ouders.'

Communicatiewetenschapper Jacob van Kokswijk promoveerde aan deUniversiteit Twente op een onderzoek naar de leefwereld van jongeren. Hijspreekt over een hybride beleving, een 'interrealiteit'. Dat is deoptelsom van wat kinderen ervaren in de fysieke wereld, de virtuele werelden in hun fantasie. Hoe de vermenging van die drie werelden doorwerkt opbijvoorbeeld de morele intuïtie van kinderen, is volgens Van Kokswijk nogeen grote vraag.

Kinderen gebruiken de cyberwereld als oefenterrein, weet hij. Ze kunnener een andere identiteit aannemen, doen na wat anderen hen voordoen en'proppen' andermans ervaringen naar binnen. Zien ze happy-slapfilmpjes, danmaken ze die na. In hoeverre die ervaringen tot hen doordringen, weet VanKokswijk niet. Maar er zijn aanwijzingen dat de gevoelens minder diepdoordringen dan wanneer kinderen het in de fysieke wereld meemaken. 'Ookdat maakt het zo belangrijk dat ouders, leraren en andere opvoeders niethun kop in het zand steken maar gaan vragen, zoeken en snappen wat hunpupillen in de cyberwereld beleven.'

Dat beaamt pedagoog Bas Levering, onderzoeker aan de UniversiteitUtrecht. Maar, zegt hij, dat is niks om van te schrikken. Bij elke nieuwetechnische ontwikkeling komen de ethische regels pas als gebruik gemeengoedis. En nieuw is die zogenoemde hybride beleving niet. Denk maar aan eenkleuter die met een schaar de buik van een vriendje bewerkt. Die heeft hetsprookje van Roodkapje te letterlijk genomen. Wordt hij daardoor eenslechter mens? Niet als de juf, meester of ouders hem hebben geholpen omhet verschil tussen fantasie en werkelijkheid te ontdekken. Levering:'Voor ouders met pubers is het lastiger om contact te krijgen. Puberszetten elkaar vaak onder druk om ouders buiten hun geheime wereld tehouden.'Pisvlek

Het is vier uur als Richard Poot de metro neemt, terug naar huis. Eenuur door verlaten bosjes struinen heeft hem en zijn vriend één nieuwfilmpje opgeleverd. Jongen, bolle wangen en gestoken in eenFeyenoordtrainingspak, krijgt een stomp in zijn zij. Razendsnel draait hijzich om en roept. 'Richard, pisvlek: mijn vader gaat jou doodmaken.'

Richard Poot zet de beelden 'jammer genoeg' niet op internet, vertelthij. Voor je het weet loopt het slachtoffer ermee naar de politie. Datoverkwam een neef van hem. Maar hij vindt de actie 'te vet' om alleen voorzichzelf te houden. Daarom hebben hij en zijn maat het filmpje naar driejongens uit zijn klas gestuurd.

Als een vriend terug sms't : nog 1tje? F**king cool. Loser met pijn:-),barst Richard Poot in lachen uit.

Waarom?

Eerlijk gezegd, zegt Richard Poot, vind ik het grappiger om onbekenden te pakken. 'Die schrikken meer. Maar deze jongen zit bij ons op school.Die bolle heeft een vriend gepakt.'

Boontje komt om zijn loontje?

'Zoiets. We pakken hem terug.'

En dat filmen, is dat geen probleem?

Richard denkt na. 'Ik vind van niet', zegt hij. 'Dat doet de politie ook. Overal hangen camera's. En KPN adverteert ermee.' 'Deel je speciale momenten met beeldbellen', is de slogan van het concern.

Richard: 'Wij gaan scoren. Morgen op school zijn wij de king .'


Converted with the trial version of Word Cleaner
To remove this message click here to buy the full version now.