De moderne zonnekoning van de media

 

Bas Mesters

 

Ginsborg: Berlusconi verbouwt de democratie tot een persoonlijkheidscultus

 

Al op de tweede dag als voorzitter van de Europese Unie eiste de Italiaanse premier Silvio Berlusconi alle aandacht op. Onderschat hem niet, waarschuwt Paul Ginsborg, Brits hoogleraar geschiedenis in Florence en Berlusconi-watcher. `Berlusconi's project is serieus en hij staat model voor andere Europese democratieŽn.'

 

Nog geen drieŽneenhalf uur na zijn eerste optreden als voorzitter van de Europese Raad heeft de Italiaanse premier Silvio Berlusconi woensdag in het Europees Parlement in Straatsburg een rel geschopt die zijn weerga niet kent in de geschiedenis van de Europese Unie. Hij maakte EuroparlementariŽr Martin Schulz uit voor concentratiekamp-kapo. Duitsland zwaar beledigd, bondskanselier SchrŲder eiste excuus en de Italiaanse voorzitter van de Europese Unie Romano Prodi zei ,,wel te kunnen huilen''. Pas gisteren verklaarde Berlusconi zich op een inderhaast belegde personferentie nader: het speet hem dat de ironie niet is begrepen, maar de opmerking neemt hij niet terug.

 

Men had in ItaliŽ nog zo zijn best gedaan om Berlusconi met een onbesmet blazoen Europa in te sturen. Zelfs de Italiaanse president Carlo Azeglio Ciampi had twee weken geleden medewerking verleend aan de omstreden juridische immuniteit voor Berlusconi, zodat de processen tegen hem wegens omkoping van rechters in de jaren '80 konden worden geblokkeerd en het EU-voorzitterschap er niet door zou worden belast.

 

De ambities van de Italiaanse premier in Europa waren en zijn het komende half jaar enorm. Hij wil de relaties met de Verenigde Staten verbeteren, de nieuwe grondwet van Europa in Rome laten tekenen, een actievere rol in het Midden-Oosten spelen, een begin maken met de toetredingsprocedure van RoemeniŽ en Bulgarije en de illegale immigratie structureel bestrijden. Maar zijn gevoeligheid voor kritiek heeft hem de eerste de beste keer dat hij werd aangevallen al in opspraak gebracht.

 

Paul Ginsborg (1945), de Britse hoogleraar hedendaagse geschiedenis in Florence, volgt Berlusconi op de voet sinds de Italiaanse mediamagnaat de politiek in ging. Eerst deed hij dat als wetenschapper, sinds anderhalf jaar doet hij dat ook als activist tegen Berlusconi. Aan de vooravond van het Italiaanse EU-voorzitterschap publiceerde Ginsborg de analyse Berlusconi, een goed ontvangen poging de eerste twee jaar van diens premierschap te doorgronden.

 

Voor Ginsborg staat het vast dat Berlusconi een ,,persoonlijke en charismatische controle over de moderne democratische staat ambieert''. Berlusconi gaat niet als een dictator een frontaal gevecht aan met de democratie, signaleert Ginsborg, maar hij bedient zich van keizerlijke taal die verwijst naar de grootsheid van het Romeinse verleden en die doorspekt is van universele waarden als vrijheid en democratie, rechtvaardigheid en welvaart. Met zijn ervaring in de moderne massacommunicatie weet Berlusconi diep in de huiselijke sfeer door te dringen en een vertrouwensband te smeden met de kijker. De boodschap die Berlusconi voor zijn kijkers heeft is allesbehalve nieuw. Hij refereert aan de oude culturele codes in de Italiaanse samenleving, waarin familie, charisma van de leider, patronage en devotie nog altijd een aanzienlijke rol spelen.

 

De ceremoniŽle penning van het juridisch jaar 2002 bracht de Cambridge-wetenschapper Ginsborg ertoe ook maatschappelijk actief te worden. Het was het moment dat veel rechters wegbleven uit protest tegen de pogingen van de regering om de autonomie en vrijheid van de magistratuur te beperken. De hoofdprocureur van Milaan, Francesco Saverio Borelli, verantwoordelijk voor de processen tegen corrupte politici in de jaren '90, riep in zijn afscheidstoespraak alle magistraten op zich te verzetten. Ginsborg: ,,Toen voelde ik, dat ik iets moest doen. Er is te veel macht in de hand van ťťn persoon geconcentreerd.'' De wetenschapper organiseerde afgelopen maand een demonstratie in Florence waar zich - onverwacht - 12.000 mensen bij aansloten.

 

Wat is het effect van Berlusconi's leiderschap? Ondermijnt hij de democratie en de rechtsstaat?

 

,,Ik denk dat hij een werkelijk gevaar is voor de democratie. De algemeen geaccepteerde universele waarden als vrijheid, democratie, rechtvaardigheid en welvaart die hij bij herhaling noemt, worden bij hem formele begrippen zonder veel betekenis. Je ziet in ItaliŽ een duidelijke overgang van een liberale democratie naar een pure procedurele democratie die alleen nog gebaseerd is op formele verkiezingen en persoonlijkheden. De twee essentiŽle onderdelen voor een democratie, een autonoom en streng juridisch systeem en pluralisme in de media, ontbreken nu in ItaliŽ en de situatie kan alleen maar erger worden. Berlusconi controleert de drie commerciŽle zenders en indirect ook de drie publiekszenders. Daarnaast probeert hij de autonome rechterlijke macht te slopen, is de wet niet meer gelijk voor iedereen sinds hij zijn immuniteit verwierf, en kort hij de budgetten voor justitie.''

 

Hoe lang kan Berlusconi dat volhouden?

 

,,Een historicus moet zich niet aan voorspellingen wagen, maar volgens mij bedreigt niets Berlusconi meer. Nu hij zijn immuniteit heeft, zal hij zijn termijn als premier uitzitten tot in 2006. Als er al gevaren zijn, dan schuilen die in de onenigheid in zijn coalitie, maar Berlusconi kan als geen ander plooien gladstrijken. Hij heeft geleerd van zijn eerste termijn als premier dat hij coalitiepartner Umberto Bossi van de Lega Nord te vriend moet houden. Nu dineert hij wekelijks met hem.''

 

U heeft veel kritiek op de regering-Berlusconi. Heeft Berlusconi ook iets goed gedaan?

 

,,Hij heeft een groot gevoel voor het mogelijke. Hij is een cavaliere, een ridder te paard. Zijn soort politiek is een politiek van snelle manoeuvres. Toen de markt nog volledig zonder regels was, greep hij heel snel de kans aan om in televisie te gaan. En toen de Italiaanse politieke partijen tussen 1992 en 1994 werden beschadigd door de corruptieaffaires, sprong hij in het gat van de Italiaanse politiek. Nog geen twee maanden later had hij de verkiezingen gewonnen. Er bestaat geen twijfel over zijn bekwaamheden. Hij is ook mogelijk van belang als een rolmodel in het tegenwoordige Europa dat kampt met een crisis van de democratie en gebrek aan interesse bij kiezers.

 

,,Verder communiceert Berlusconi op een verbluffende manier. De man verstaat zijn vak. Tijdens zijn optreden voor de rechtbank van Milaan op 17 juni kwamen al die statistieken er soepel uit zonder dat hij in zijn aantekeningen keek. Hij organiseerde de hele scŤne. Bij de eerste zitting waren op de achtergrond nog tralies te zien. Dat leverde slechte publiciteit op. Die fout maakte hij geen tweede keer en dus was de zaak verplaatst naar de feestzaal. Nu leek het alsof hij in zijn eigen studeerkamer stond. Hij had een microfoon op zijn vest gespeld, zodat hij heel goed te horen was, terwijl de aanklaagster nauwelijks verstaanbaar was, omdat zij door een publieke microfoon moest spreken.''

 

Berlusconi is de rijkste man van ItaliŽ aan wiens greep je maar moeilijk kunt ontsnappen. Hij heeft een imperium opgebouwd en vele journalisten en advocaten op zijn loonlijst staan. Is hij te vergelijken met een feodaal leenheer uit de Middeleeuwen van wie ook heel veel mensen afhankelijk waren?

 

,,Een van Berlusconi's naaste adviseurs, de televisieshowpresentator Giugliano Ferrara, heeft gezegd dat Berlusconi de zonnekoning is van modern ItaliŽ, een verlicht vorst die handelt in het belang van zijn eigen mensen. Berlusconi's allerbeste vriend Fedele Confalonieri, de president van zijn bedrijf Fininvest, kwalificeerde Berlusconi niet als democratisch persoon maar als verlicht despoot. In elk geval zijn zijn methodes extreem geavanceerd. Hij moet daarom worden beschouwd als een uiterst modern fenomeen.''

 

En hoe verhoudt Berlusconi zich tot die andere grote Italiaanse leider, Benito Mussolini?

 

,,Je kunt zeggen dat ze allebei erg geÔnteresseerd zijn in het uitoefenen van zeer persoonlijke en charismatische macht. Maar daarmee houdt het op. Want Berlusconi werkt binnen de formele regels van de democratie. Het eerste dat Mussolini deed was democratie met geweld vernietigen. Daarnaast zei Mussolini dat er voor niemand een toekomst is buiten de staat om.

 

,,Berlusconi zegt juist dat de staat persoonlijke vrijheid in de weg staat. Hij gebruikt het concept van de negatieve vrijheid. Vrij zijn van bemoeienis, vrij van belastingheffing, vrij van staatscontrole en controle door Europa. En een derde verschil is dat Berlusconi voordurend villa's, entertainers en voetbalteams koopt. Hij is constant aan het bouwen aan zijn grote rijk. Mussolini was niet geÔnteresseerd in zijn eigen rijkdom. Hij had er gewoon geen tijd voor. Er is van hem bekend dat hij juist veel weggaf.''

 

Wat is het effect van twee jaar regering-Berlusconi op de Italiaanse samenleving?

 

,,Het grootste probleem is dat de Italiaanse samenleving diepgaand verdeeld is geraakt over de vraag wat men van Berlusconi moet denken. Er is een grote minderheid die het ontoelaatbaar vindt dat Berlusconi zoveel macht heeft over de tv-zenders, dat hij op hem toegesneden wetten door het parlement jaagt, en dat hij het belangenconflict tussen hem als premier en als zakenman niet oplost. Deze niet-Berlusconianen worden steeds cynischer en hebben het gevoel dat ze er helemaal niets aan kunnen veranderen.

 

,,Aan de andere kant staan de mensen voor wie Berlusconi de grote kampioen is. Als Berlusconi wordt vervolgd, zeggen ze hem na dat hij een slachtoffer is van een gepolitiseerde communistische rechterlijke macht. Als blijkt dat hij gebruikmaakt van een door zijn regering ontworpen generaal pardon voor mensen die de belasting hebben ontdoken, beklemtonen zij dat alle machtige industriŽlen stelen.''

 

Hoe verklaart u dat zoveel Italianen Berlusconi steunen?

 

,,Berlusconi heeft zijn programma afgestemd op een aantal diepgewortelde elementen in de Italiaanse maatschappij en politieke cultuur. Hij vertegenwoordigt de grote groep in ItaliŽ die gelooft in het ondernemerschap van het individu en van de familie. Wellicht meer dan in welk ander Europees land is het kleine familiebedrijf hier belangrijk. Dit heeft ItaliŽ tot de zesde economie in de wereld gemaakt. Bijna elke Italiaan droomt ervan om een kleine zelfstandige te zijn. Die mensen zien Silvio Berlusconi als het succesverhaal van deze tijd. Hij was een zanger op cruiseschepen. En ineens was hij daar. Hij maakte een fortuin dat nu door Forbes wordt geschat op 5,9 miljard dollar.

 

,,Behalve bij de kleine ondernemers ligt Berlusconi ook heel goed bij huisvrouwen. De statistieken laten zien dat naarmate huisvrouwen meer uren tv kijken, de kans steeds groter is dat ze op Berlusconi stemmen. Ze zien altijd het lachende gezicht van die geslaagde man die hun geruststellend aanraadt naar de winkels te gaan, te kopen en te genieten.''

 

U schrijft dat er een uniek pact is gesloten tussen de rijke klasse die de media bezit en de lagere klassen die de televisieboodschappen tot zich nemen. Is dit een nieuwe band tussen klassen die voorheen niet bestond?

 

,,Berlusconi is de verhalenverteller, de magiŽr die de lagere klassen vooral in het zuiden met zijn televisieboodschappen laat dromen. Zo bemachtigde hij alle zestig zetels die SiciliŽ levert aan de senaat. Die had hij niet alleen te danken aan de maffia die de mensen stemadviezen gaf, maar ook aan een grote groep mensen op SiciliŽ die toekijken hoe hun kinderen tussen de twintig en de veertig werkloos zijn. Berlusconi biedt deze klasse hoop. Hij belooft publieke werken zoals de brug over de Straat van Messina die SiciliŽ met het vasteland zou gaan verbinden. Hij geeft ze het idee dat iedereen die dat wil zich kan opwerken tot een succesvol persoon.

 

,,Bij elke eerstesteenlegging vertelt Berlusconi dat hij bouwt aan de welvaart van het land zodat iedereen werk krijgt en het goed heeft. Al deze optredens zijn openingen van de journaals van zijn drie commerciŽle netten. Maar van een demonstratie tegen Berlusconi zie je nauwelijks iets terug op tv.

 

,,Zijn boodschap is dat je, om te slagen, risico's moet durven nemen. Zijn maatschappij is de risicomaatschappij. De wereld van de reclame voor de snelle Duitse auto's, waarin je risico neemt op de weg. Van mooie vrouwen tegen wie je gewoon `hallo' zegt. Je moet de kans aangrijpen, benutten. Hij is een kansenpoliticus.

 

,,Een vierde groep die hem steunt is de rijke en machtige bourgeoisie uit Milaan, het hart van de Italiaanse economie. De Italiaanse bougeoisie is niet liberaal in hart en nieren, maar heeft altijd meegebogen met degenen die het machtigst zijn. Ze koos voor het fascisme, voor de christen-democraten en als Berlusconi zijn macht weet te consolideren, zal de bourgeoisie zijn lijn kiezen. In Noord-Europa valt met vergelijkbare klassen niet te onderhandelen over bepaalde principes. Maar de Milanezen missen die principes: alles is onderhandelbaar.''

 

Verklaart de versplintering van links ook niet zijn succes?

 

,,Links in ItaliŽ is de klap van 1989 nooit te boven gekomen. De val van het communisme stortte de grootste communistische partij van West-Europa in een enorme crisis. En de sociaaldemocratie bood daarna geen heldere analyse van de maatschappij.

 

,,Wat ook bijdraagt aan Berlusconi's succes is dat links wordt geassocieerd met oude, corrupte politici. Daarnaast houdt centrum-links niet op onderling ruzie te maken. In de tweede helft van de jaren '90 waren er drie verschillende linkse premiers. D'Alema saboteerde Prodi en toen D'Alema sneuvelde, was daar Giuliano Amato. Ten tijde van de verkiezingen in 2001 geloofden de kiezers niet meer in links, en links niet meer in zichzelf.

 

,,Eigenlijk zijn de linkse kemphanen het maar over ťťn ding eens: ze willen EU-commissievoorzitter Romano Prodi terug. Prodi is de enige linkse politicus die Berlusconi al eens heeft verslagen. Hij is heel populair in ItaliŽ en ze denken met hem de verkiezingen van 2006 te kunnen winnen. Maar ook Prodi zal het moeilijk krijgen tegen Berlusconi die beschikt over geld en controle over de televisie.''

 

U zegt dat het links ontbreekt aan een programma. Maar wat is het programma van Silvio Berlusconi?

 

,,Hij heeft een project op de middellange termijn. Het is vrij duidelijk dat hij graag de huidige vice-premier Gianfranco Fini van de post-fascistische partij Alleanza Nazionale premier ziet worden in 2006 of later. Berlusconi heeft hem afgevaardigd naar de Europese conventie om Europese ervaring op te doen.

 

,,Zelf wil Berlusconi president van de republiek worden als Carlo Azeglio Ciampi met pensioen gaat of mogelijk al eerder. Nu heeft de Italiaanse president net als in Duitsland vooral symbolische en morele en maar weinig praktische macht. Berlusconi zou het allerliefst zijn laatste levensdagen slijten in het presidentiŽle paleis op het Quirinaal als een zeer machtige president naar Frans voorbeeld.

 

,,Tegelijkertijd zou hij graag president blijven van zijn bedrijven en van de voetbalclub Milan. Hij wil dat de Italiaanse rechterlijke macht een nederige rol krijgt in de Italiaanse maatschappij. Hij wil ItaliŽ rijker maken, hij wil minder staatsbemoeienis. Ik probeer centrum-links al een hele tijd uit te leggen dat Berlusconi's project serieus is en met zijn gerichtheid op personen ook een model kan zijn voor andere Europese democratieŽn.''

 

Gebeurt er in ItaliŽ dus iets wat ook in andere landen plaatsvindt?

 

,,Hier moet de historicus erg voorzichtig zijn. De verleiding om in journalistieke termen te zeggen dat fascisme eerst in ItaliŽ is ontstaan en daarna de hele wereld overging en dat Berlusconi nu een nieuw Italiaans voorbeeld is, is groot. Over de hedendaagse ontwikkelingen kun je zeggen dat er in de huidige crisis van de democratie een tendens naar personalisering van macht is te zien. We zien dat in Engeland Tony Blair en zijn spin doctors die informatie manipuleren. Hij is de machtigste Britse premier in de recente geschiedenis, zelfs machtiger dan Thatcher. Steeds vaker komen mensen bovendrijven vanuit de wereld van communicatie of financiŽn, media en entertainment. Zij slagen erin greep te krijgen op de publieke sfeer.

 

,,Bij deze processen moeten we ons telkens afvragen wat en wie deze mensen controleert. In veel Europese democratieŽn zijn antilichamen ingebouwd tegen dergelijke processen die te veel macht geven aan een persoon. In de Britse democratie, ik denk in de Nederlandse en zeker in de Zweedse. In andere democratieŽn is dat veel minder het geval. Het gaat om de vraag hoezeer we ons bewust zijn van dit model. Er zijn nog altijd centrum-linkse mensen in ItaliŽ die zeggen dat we Berlusconi moeten negeren. Zij menen dat ze, door te doen alsof hij niet bestaat, de verkiezingen kunnen winnen. Dat vind ik geen goed idee.''

 

Wordt Berlusconi onderschat, niet geaccepteerd door de heersende elite, zoals ook de Nederlandse politicus Fortuyn overkwam toen hij stem gaf aan het ongenoegen van het volk?

 

,,Berlusconi zegt van zichzelf dat hij ertoe is veroordeeld te winnen. Zelfs als hij verliest, doet hij alsof hij wint. Dat is heel belangrijk. Maar aan de andere kant is hij een perfect voorbeeld van de nouveau riche. De oude rijken kunnen niet genoeg benadrukken hoe vulgair ze hem vinden. Om die reden zit Berlusconi vol wrok.

 

,,En daar heeft de geschiedenis ons veel te leren. Ik suggereer hier geen moment dat Berlusconi Hitler is, maar ook de Duitse elite gaf in de jaren '20 en '30 geen cent voor de kansen van die kleine man. Ze vonden hem bruikbaar als gereedschap. Dat was een verschrikkelijke vergissing. Kleine mensen met grote behoeften zijn redelijk gevaarlijk in de Europese geschiedenis.''

 

Wat verwacht u nog van Berlusconi als voorzitter van Europa? Is hij uit op macht in Europa of zal hij Europa gebruiken voor zijn binnenlandse politiek in ItaliŽ?

 

,,Dat laatste zal hij zeker doen. Hij zal proberen de Europese grondwet in Rome te laten ondertekenen, al is de kans klein dat dat lukt. Hij zal alle fantastische successen die hij in Europa mocht halen, uitsmeren over de tv-stations die hij beheerst. Maar Berlusconi heeft ook een plan. Onderschat hem niet. Het is echter niet noodzakelijk zijn plan. Ik denk dat het het plan van Tony Blair is. Blair, Aznar, Berlusconi en de vertegenwoordigers van de tien nieuwe landen willen een Europa waar de Commissie niet te sterk is en waar individuele regeringen nog beschikken over sterke vetorechten. Waar de sleutelwoorden zijn: flexibiliteit van de arbeidsmarkt, beperking van regels en vrijheid van staatscontrole. Daarnaast speelt Berlusconi een belangrijke rol in de strijd van Blair om een tegenwicht te bieden aan de Frans-Duitse as die immer zo bepalend was voor de toekomst van Europa.

 

,,Vaststaat ook dat Berlusconi zijn glimlach vanaf nu weer veelvuldig zal tonen in Europa. Hij lacht buiten ItaliŽ veel meer dan in eigen land. Hij wil een beeld van zichzelf geven als de joviale, grappige, bevestigende man, zeker geen bedreiging. Hij wil zeggen: ik ben een grote vriend van iedereen. Maar hoe je het ook wendt of keert, hij maakt geschiedenis.''

 

Foto-onderschrift:  

De Italiaanse premier Silvio Berlusconi in St. Petersburg, 31 mei jongstleden Foto AP