HUBBLETELESCOOP ZIET TWEE MIDDELGROTE ZWARTE GATEN - (Dirk van Delft)NRC 21 september 2002

Voor het eerst zijn er middelzware zwarte gaten gevonden. Hun massa bedraagt enkele duizenden keren die van de zon. Tot nog toe kenden astronomen alleen zwarte gaten van f enkele zonsmassa's f miljoenen tot miljarden zonsmassa's. Het nieuwe type, waargenomen met gebruikmaking van de Hubble ruimtetelescoop, komt astronomen goed uit.

Zwarte gaten zijn objecten die zo compact zijn dat niets, zelfs geen licht, er uit kan ontsnappen. De lichte variant markeert het eindpunt in de levensloop van een zware ster, waarbij de kern onder de eigen zwaartekracht instort tot een zwart gat. Daarnaast herbergen de centra van sterrenstelsels superzware zwarte gaten. Zwarte gaten verraden zich doordat hun zwaartekracht de beweging van nabije sterren benvloedt. Het gaat om subtiele effecten die alleen de Hubble opvallen.



De twee zwarte gaten van middelgroot formaat zijn ontdekt door twee groepen van astronomen. Onder leiding van de in Leiden gepromoveerde Roelof van der Marel ontdekte een team van het Space Telescope Science Institute in Baltimore een zwart gat van 4.000 zonsmassa's in de bolvormige sterrenhoop M15, 32.000 lichtjaar weg, in de richting van het sterrenbeeld Pegasus. Het team van Michael Rich, verbonden aan de University of California, Los Angeles (UCLA) ontdekte in G1, het buurstelsel van de Andromeda-nevel, op 2,2 miljoen lichtjaar en eveneens een bolvormige sterrenhoop, een zwart gat van 20.000 zonsmassa's.



Bolvormige sterrenhopen bevatten de oudst bekende sterren in het heelal. Als ze nu een zwart gat bezitten, was dat er waarschijnlijk ook al toen het stelsel ontstond. De nieuwe zwarte gaten slaan een brug tussen de lichte en superzware variant en kunnen wellicht duidelijkheid scheppen in het ontstaansproces van de superzware variant. Opvallend genoeg zit bij middelzware n superzware zwarte gaten een half procent van de totale massa van het sterrenstelsel in het zwarte gat. Dat suggereert een overkoepelend principe. G1, dat 10 miljoen sterren telt, is een van de zwaarste bolvormige sterrenhopen.



Tijdens een NASA-persconferentie verklaarde Van der Marel afgelopen dinsdag dat de middelzware zwarte gaten weleens de bouwstenen zouden kunnen zijn voor de superzware.