Mysterieus object ontdekt dat stamt uit oertijd van het heelal
George Beekman

artikel | Zaterdag 16-05-2009 | Sectie: Overig | Pagina: W04 | George Beekman

Japanse astronomen hebben op een afstand van 12,9 miljard lichtjaar een object ontdekt dat een van de oudste voorlopers van een sterrenstelsel-in-wording zou kunnen zijn (Astrophysical Journal, 10 mei). Het gaat om een reusachtige wolk van waterstofgas die minstens half zo groot is als ons melkwegstelsel en door zijn ontdekkers Himiko wordt genoemd, naar een legendarische Japanse priesteres en koningin. De waterstofwolk dateert uit de tijd dat het heelal nog maar 800 miljoen jaar oud was, dus slechts zes procent van zijn huidige leeftijd (13,7 miljard jaar) had.

Himiko werd met de grote Japanse Subaru-telescoop op Hawaii ontdekt in het sterrenbeeld Cetus (Walvis). Het object vertoont zich als een lichtvlekje van enkele boogseconden diameter. Vrijwel alle straling van het object is geconcentreerd in de zogeheten Lyman-alfalijn, een van de spectraallijnen van geïoniseerd, lichtend waterstofgas. Deze lijn wordt door het gas uitgezonden in het ultraviolet, maar als gevolg van de uitdijing van het heelal wordt de straling van Himiko nu op aarde waargenomen in het ver-infrarood.

Himiko is een van de tientallen Lyman-alfanevels - of in het Engels: Lya emitters - die tot nu toe in het heelal zijn gevonden. De meeste dateren echter uit de tijd dat het heelal al zon twee tot drie miljard jaar oud was. Sommige astronomen denken dat het gebieden zijn waar het gas dat kort na de oerknal nog gelijkmatig in het heelal was verdeeld samentrekt tot protosterrenstelsels - de eerste, primitieve sterrenstelsels in wording. Algemeen wordt aangenomen dat hierbij eerst kleinere materieconcentraties ontstaan, die pas in de loop der tijd tot grotere objecten samensmelten. Himiko is volgens deze theorie echter veel groter dan men zou verwachten.

Masami Ouchi en zijn collegas hebben berekend dat Himiko een diameter van minstens 55.000 lichtjaar heeft. De gaswolk heeft een massa van enkele tientallen miljarden zonsmassas en daarin zouden elk jaar minstens tientallen sterren kunnen ontstaan. Onduidelijk is nog of het gas alleen wordt verhit en geïoniseerd doordat het naar het protosterrenstelsel toevalt, of dat er ook andere mechanismen - zoals verhitting door een superzwaar zwart gat - in het spel zijn. Zeker is wel dat Himiko in de komende tijd een belangrijke rol zal gaan spelen in het onderzoek naar het ontstaan van de eerste sterrenstelsels. George Beekman