Hubble maakt eerste vijfvoudige afbeelding van een quasar

3 JUNI 2006 nrc George Beekman

Foto-onderschrift:

Hubble-opname van de vijfvoudig afgebeelde quasar (blauwe cirkels), het drievoudig afgebeelde sterrenstelsel (rode cirkel en ovalen) en de supernova (gele cirkel) in de cluster RBS 825. De meeste objecten op de opname zijn sterrenstelsels die tot deze cluster behoren

Astronomen hebben met de Hubble Space Telescope de eerste vijfvoudige afbeelding van n en dezelfde quasar ontdekt. De quasar is in feite de heldere kern van een sterrenstelsel waarvan de buitenste delen te lichtzwak zijn om te kunnen worden waargenomen. Hij staat op een afstand van ongeveer 10 miljard lichtjaar en dateert dus uit de tijd dat het heelal nog geen vier miljard jaar oud was. Precies vr de quasar, op een afstand van 7 miljard lichtjaar van de aarde, bevindt zich een compacte cluster van sterrenstelsels. Het gravitatieveld van deze cluster, RBS 825, veroorzaakt een zodanige kromming van de ruimte dat hij het licht van objecten er achter ombuigt.



Dit kosmische vergrootglas versterkt het licht van de quasar en beeldt die op vijf punten (blauwe cirkels) af. Het helderste quasarbeeldje bevindt zich vlak bij het centrum van de cluster en de vier andere staan er tot op afstanden van ongeveer 7 boogseconden omheen. De maximale afstand tussen de beeldjes bedraagt dus 14 boogseconden. Hoewel er in de afgelopen decennia al meer dan 80 meervoudige afbeeldingen van quasars zijn ontdekt, is dit de eerste vijfvoudige en bovendien de eerste die tot stand komt door een cluster van sterrenstelsels. Meestal zijn het afzonderlijke sterrenstelsels die als gravitatielens fungeren.

Gravitatielenzen maken het mogelijk om de massa van sterrenstelsele en clusters te bepalen. De nu gemeten splitsingsafstand van 14 boogseconden kan volgens de astronomen niet alln door het gravitatieveld van de zichtbare sterrenstelsels in de cluster worden veroorzaakt. Er moet zich in de cluster dus nog een grote hoeveelheid onzichtbare, donkere materie verscholen houden. Op de Hubble-opname zijn overigens ook nog drie afbeeldingen (rode cirkel en ovalen) van een gewoon sterrenstelsel op een afstand van 12 miljard lichtjaar te zien. Zonder de vergrootglaswerking van de cluster zou dit stelsel waarschijnlijk te lichtzwak zijn om te kunnen worden waargenomen.

Toen de astronomen deze opname van de cluster vergeleken met een soortgelijke opname die Hubble een jaar eerder had gemaakt, werd ng iets interessant ontdekt. In een van de stelsels van de cluster was een lichtpunt verschenen (gele cirkel) en dat wees erop dat in dit stelsel in het afgelopen jaar een ster was ontploft. Deze supernova maakt het nu mogelijk om op een min of meer onafhankelijke manier de afstand van de cluster te bepalen en dat is weer belangrijk om het model van deze gravitatielens verder te verfijnen.

George Beekman