WETENSCHAP VAN MIDDELEUWEN TOT 19 e eeuw


Wat luidt het niuwe tijdperk in? Is het de ontdekking van amerika, de uitvinding van de boekdrukkunst? De verovering vam Constantinopel door de Turken, Het geboortejaar van Leonardo da Vinci, of de reformatie. Zo zouden we kunnen doorgaan en wijzen op de opbloei van humanisme en renaissance in Italie, de zege van het Nominalisme in de filosofie; op Copernicus; de opkosmt van de eerste kapitalische mij vormen. OP politiek gebied zien w hoe het idee het ene, univrsele Rijk verblekt en plaats maakt voor de jonge nationale staten en talen, de hegomonie van het Latijn heft afgedaan. De reformatie maakt ook een einde aan de katholieke eenheid van het Westen: de protestantse godsdienstigheid met haar kracht voor persoonlijk geloof en haar nadruk op persoonlijke ethiek breekt baan, maar roept ook de zelfbezinnin van het katholicisme wakker. Roep om scheiding van geloof en wetenschap. Het nominalisme dat reeds de hoofd had opgestoken in oude scholastiek kwam met Willem vsn Ocean (1290 –1349) weer in het middelpunt.

Bij Oceau is de schieding tussen geloof en weten reeds volkomen. Voor hem zijn in tgenstelling tot Aquino de gloofswaarhenden niet bovenverstandelijk, maar in stgrijd mt de menselijke rede. Plato kwam ook steeds meer op de voorgrond. De jeugdige vervoering en de schoonheidsdrang van de rennaisande vonden meer voedsel in de platonische filosofie dan in de drog werken van Aristo. Ficino (1437 – 1499) gaf de eerste Plato vertalingen. Het thema van de nieuwe filosofi is niet meer God en de ziel, maar de mens en de kosmos. I.t.t. de Middeleeuwen bleven voortaan in vele landen religieuze minderheden bestaan. Daar deze waren aangewezen op bescherming waren zij het die de voorcechters en apostelen van de verdraagzaamheid werden. Luther zei in 1524: Wij zijn ak te lang Duitse bestien geweest die niets anders kunnen dan oorlog voeren en zuipen. Laten wij eindelijk eens onze rede gebruiken, opdat God de dankbaarheid vor zijn gaven opmerkte. Humanisme en reformatie hebben in hun uitwerking vel dingen gemeen gehad. Beide verzetten zicj tegen het gezag van de scholastiek en de middeleeuwse geest. Beide echter stelden ook andere autoriteiten in de plaats van de opzij geworpenen: de reformatie, de bijbel, ht humanisme de ‘ouden’. Geen van beide sloeg een brs in bijgeloof. De alchemie tierde welig voort. Maar in het bijzonder het moderne wetenscchappelijke denken en vooral de natuurwetenscshap bracht een grote omwenteling voort. Noodzakelijk was een niuewe visie die zich moest losmaken van de oude. Kompas en het opkomen van vuurwapens hadden de aanblik van de wereld veranderd. Het eerst maakte de ontdekkingen mogeljk; het tweede verovering. Vurrwapens ontnamen het overwicht van het ridderschap. Voor alles is de snelle en ingreijpende invloed van Luther op de massa’s mogelijk geworden door de boekdrukkunst en door het gebruik dat hij als goed stillist ervan maakt. Van Leonardo is minder bekend dat hij ook als denker en onderzoeker en uitvinder geniaal was. Wie redetwist en zich beroept op autoritiet gebruikt niet zijn geest, maar zijn geheugen, zei hij. De honderd tallen tekeningen die hij naliet van anatomische beelden behoren tot het schoonste dat de geschiedenis voortbracht. Hij is een van de eerste die geologische vragen stelde en nuchter wetenschappelijk probeerden te antwoorden. In de algmene werktuigbouwkunde en machinetechniek komt zijn genie het meest naar voren. Hij bedacht hefbomen, installaties tot overbrenging van krachten, snijmachines, verwarmings en lichtintsallaties etc (vliegen was zijn droom). Hij is de eerste die op volmaakte wijze het wijsgerig en technisch zoeken naar de waarheid in zich verenigt: uitgangspunt voor hem is onherroepelijk het experiment. Hij ziet mathematische verbanndenn niet alleen in getallen en maten, maar ook in tonnen, gewichten, tijden en plaatsen en in welke kracht dan ook.

Francis Bacon (1561 - ) zijn Novum Organum bevat volgens hem de kunst van de natuurverklaring en van het juiste gebruik van het verstand. Voor methode van onderzoek zijn in principe twee wegen denkbaar: OP de ene vliegt men van de zintuigelijke waarnememing en het enkele geval onmiddelijk nar algemene stellingen. Deze weg is thans in zwang. Daarentegen trekt de tweede methode allereerst uit het het zintuigelijke de bijzomdere gevolgtrekkingen; langzaam en gestadig trekt stijgt zij hoger op en bereikt pas ten laatste het algmene. De mannen van de wetenschap waren of emperica of dogmatici. De eerste lijken op de meiren die alleen verzamelen; de tweede halen als de spinnen het wqeb uit zichzelf. Bacon miskende de rol van de wiskunde. Maar al zag hij de niuewe methode nog vrij gebrekkig, het doel stond hem duidelijk voor ogen; toepassing van het door ervaring gewonnen weten op de praktische behersing van de natuur in dienst van de ontwikkeling van de menselijke gemeenschap.


WISKUNDE

Francois Viete (1540 –1603). Hij Schiep voor de decimale breuken een vereenvoudidge schrijfwijze. Hij schreef 3.1426 en voerde dus het ngeinsel van de waarde naar de plaatsing ook voor decimale achter de komma. De belangrijkste gebeurtenis van het einde van de 16e eeuw is de uitvinding van de logaritmen. De kerngecahte lag bij Archimedes. Deze houdt in dat het vraagstuk a kwadraat m x a kwadraat n het snelst is op te lossen door de exponenten op te telles. Dus: akwadraat m x a kwadraat n = a kwadraat m + n. Van hieruit is het slechtrs een schrede om aan alle getallen een basis getal ten grondslag te leggen en ze alle als exponent van dit grondgetal te berekenen.


ASTRONOMIE

Copernicus (1473 – 1543). Nam mij voor de geschriften van alle filosofen die ik kon bemachtigen te doorvorsen om vast te stellen of niemand tot het vermoeden was gekomen dat de bewegingen der hemellichamen anders moesten zijjn dan de schoolse mathematici aannamen. In het jaar van zijn dood vrescheen zijn hoofdwerk: de revolutionibus Orbum terrestrium ( over de omwentellingen der hemellichamen). De grondgedachte zijn simpel:

1. De zon vormt het middelpunt van de wereld, zij verandert niet van plaats

2. de vaste sterren staan op- in verhouding tot de aarde oneindig ver verwijderde – kogelvormige sterrensfeer

3. De planeten en de aarde lopen in kringvormige banen om de zon

4. De aarde wentelt in 24 uren om haar as

5. De maan beschrijft cirkelvormige om de aarde


Tycho Brahe (1546 – 1601) Was de eerste die het verscchijnen van een nieuwe ster heeft waargenomen. Hij vond het het grootste wonder sedert de schepping vann de wereld. Alle filosofen moeten toch erkennen en de feiten bewijzen dat aan de hemel geen verandering of vernietiging kan optreden. (voorstelling van eeuweigheid). Hij hield zich ook met kometen bezig. Volgens hem kwamen ze van ver buiten de aardse baan. Daarmee vervalt de theorie van Aristo die leert dat aande hemel niets nieuws kan ontstaan en dat alle kometen zich in de bovenste lagen van de lucht bevinden. Kepler (1571 – 1630). In 1609 publiceerde hij zijn nieuwe Astronomie. Daarin laat hij de voorstelling van circelvormige banen vallen (was in de 11e eeuw al door Moslims gadaan) en slaagt erin de overeenstemming van theorie en waarneming te bewerkstelligen door de hypothese van ellipsvormige banen. De beweging kwam volgens hem tot stand door magnetisme. Met de stelling dat de werking van de anima motrix omgekeerd evenredig is met het kwadraat van de afstand. Newton was envewel pas degene doe de juiste toedracht inzag en formulleerde.

Galilei (1564 – 1642) Aanleiding tot zijn bemoeienis met de satronomie was zijn uitvinding van de verrekijker. (nederlander Hans Lippershey uit Middelburg had uitgevonden, Galilei eerste gebouwd). Eerst richtte hij zijn kijker op de maan: uit herhaalde waarnemingen trok hij de conclusie dat de oppervlakte van de maan niet bolkomen glad en gelijkmatig was. I.t.t. de bewering der wijzgeren dat zij volmaakt rond was. In Orion zag hij 80 sterren, en de mwelkweg openbaarde zich als een onvoorstelbare massa van sterren en sterrenhopen. Verder zag hij de 4 manen rond jupiter en ontdekte hij de fasen van de planeet Venus en de ring van Saturnus. Een ware storm brak los. Zijn tegenstanders weigerden ook maar een blik in zijn telescoop te nemen. De steun voor zijn visie van Copernicus kon op tegenstand van de kerk rekenen. In 1616 moest Galileo Galilei voor de inquisitie verschijnen. De aarde stond in het middelpunt en draait niet om haar as! De diallog van galilei en de geschriften van Kepler werden op de index geplaatst. Pas in 1835 werden zij weer afgevoerd.



NATUURKUNDE EN SCHEIKUNDE

Engelsman William Gilbert (1544 – 1603) schreef in 1600 dat de aarde zelf een grote magneet was, met 2 polen. Hijj was ook voorloper tav electriciteit. Het reeds aan de Grieken bekende verschijnsel barnsteen knoopte Gilbert vast aan magnetisme. Simon Stevin (1548 – 1620) leermeester van Prins Maurits grondvestte de moderne statica – zoals galilei de dynamica en ook de hydrostatica. Een van de belangrijkste door hem gevonde wetten is het parallelogram vban krachten. In de regel werken in de natur verschillende krachten tegelijk op een lichaam. Behalve de eventueel op een lichaam werkende kracht zijn gewoonlijk minstens nog de zwaartekracht em de weerstand van het mesium voorhanden. Hij vond de wet dat verschillende krachten die in verschillende richting op een lichaam werken , hetzelfde effect hebben als een enkele kracht die volgens hun resultante werkt.

Galilei geldt als de grondlegger van de moderne mechanica met zijn valwetten (toren van Pisa) In de natuur is waarschijnlijk niets zonder beweging. Men heeft waargenomen dat schietwerktiugen en projectielen een gekromde baan beschrijven; dat is een parabool. Volgens hem zou hij voor de nieuwe wetenschap nieuwe wegen openen. Het was nodig allereerst 2 Aristotelische vooroordelen uit de weg te ruimen: het ene was de mening dat gestadige toevoer van kracht nodig zou zijn, om een lichaam dat in beweging is, in beweging te houden en dat de valsnelheid van lichamen werd bepaald door hun gewicht. Galilei wist dat lichamen met dezelfde snelheid vallen, kwam hij achter met experimenten met vrije val. In de hydrostatica bracht Galilei een tweede dwaling van Aristoteles te val: Deze beweerde dat het drijven van een lichaam op water van zijn vorm afhing. Experiment met wasserkogel in water. Door toevoeging zout verhief de kogel zich en dreef door verhoging dichtheid van het water. Zijn methode is de strenge verbinding van inductie uit het experiment en van mathematische deductie. Ipv het waarom is het hoe en vooral het hoeveel getreden. Tegenover de middeleeuwse wereld wordt die van Galilei mechanisch.

Met Newton begint de gestaige tocht van de natuurwetenschap naar het doel dat men heden ten dage wat nader gekomen is: een enkele mathematische geformuleerde wet als fundament van het gehele wezen der natuur. De technische processen ter winning of bereiding van stoffen worden in steeds omvangrijker literatuur bespreoen. Behalve buskruit en adere explosieven; het destilleren van alcehol, de vervaardigingg van glas en porselein.


AARDRIJKSKUNDE

De eeuw der ontdekkingen. Toen ook Egypte door de Turken was bezet was het met de vooraanstaande positie van Venetie ? (niet Alexandrie) gedaan. Trouwens de stroomn van ontdekkingsreizen was reeds eerder begonnen: aande spits stonden thans de Portugezen. In 1445 was de meest westelijke punt van Afrika Kaap Verde bereikt. Met verbazing constateerde men dat op deze breedte een weeldrige plantengroei. In de jaren 50 waade zioch voor het eerst Portugees schip dat de Senegal opvoer, een eind in de binnenlanden van het donkere werleddeel.


Columbus (116 – 1506)

Legde plan voor om weg naar Indie westwaarts te zoeken aan Johan II van Portugal voor. Tegen alle weerstand van de bemaning in forceerde Columbus de voortzetting van de vaart naar het Westen, totdat begin oktober, vogels en andere kentekeken land aankondigden. Hij geloofde vast dat hij delen van Azie had ontdekt, Vandaar de naam West-Indie en Indianen. Nog tijdesn het leven begon bij heldere geesten de gedachte op te komen dat de pas ontdekte gebieden tot een niuwe wereld behoorden. Amerigo Vespuci ondernam met de Portugezen verschieden tochten naar Zuid-Amerika. Pas zijn reisberichten en verrichtingen maakten de nieuwe wereold bekend. Een dUITSE humanist Martin Waldseemmuller stelde in 1620 voor ter ere van Vespucci het werelddeel Amerika te noemen.; De Borgia paus Alexander VI haf met een pennestreek de wereld in een Spaanse en een Portugese machtssfeer verdeeld. De grens liep langs de 40 westelijke breedtegraad. Daardoor viel brazilie in de Portugese sfeer. Aam de westkust veroverede Franciusco Rizzaro in 1532 het bloeiende Incarijk in het tegenwordige Peru. De spanjaard Cortez veroverde in 1519 het schiereiland Yucatan en het nog onbekende Mexicaanse achterland. Daarmee werd ook het rijk can de Azteken vernield. Pas in de 19e eeuw slaagde de eerste reiizigers erin het gehele Noord_Amerikaanse continent te doorkruizen. De Portugees Covillhao Diaz ontdekte verder gedeelte Afrikaanze kust en Kaap de goede hoop. Magelhaes maakte in het jaar 1519 eerste reis om de wereld en daarmee het definitieve bewijs dar de aarde rond was!

In het begin van de 16 eeuw begonnen de Protugezen met de stelselmatige verovering van Indie en werd onbetwiste beheerder van handel met Azie. I 1543 landen de Portugezen in Japan. Spoedig daarna raakte het Portugeze rijk in verval en werd de macht vervangen door de Hollanders. Ijverig werd gezocht naar een doorgang door de Noordelijke Ijszee via Noordkaap en Siberie. Barentz en Heemskerk ontdekte in 1596 Spitsbergen en Bereneiland. Siberie werd door de russen ontsloten.. In het jaar 1700. het goortste deel van het aardoppervalk was aldus aan de Europeanen bekend geworden. Behalve binnenland van Aftrika., het westen van Noord-Amerika en de oerwouden van Zuid-Amerika de binnenlanden van Azie en de poolgebieden. De ontdekkinge leiddde tot en maakte opkomst zeemachten en wereldhandel mogelijk. Het toestromen van het edelmetaal uit de nieiuwe wereld veranderde de aanblik van europa: de zucht naar kolonien veroorzakt her Europese imperialisme en het Europese ras met daarmee het Christendom vrespreidde zich uit over de hee wereld. Opening nieuwe werreld luidde einde Middeleeuwen in. Al verzuimde Europeanen van anderen te leren, de eigen geest werd althans tot niuwe daden gestimuleerd. De opzienbaredne ontdekkingen hadden als vanzelf een revolutie in het maken van geografische kaarten ten gevolge. De meest vooranstaaande cartograaf van de 16 e eeuw was Mercator (1512). In 1541 werkte hij reeds in opdracht van Karel V aan een aard en hemelglobe. In 1569 verscheen zijn wereldkaart voor zeevaarders.


BIOLOGIE EN GENEESKUNDE

De voornaamste vorderingen in deze tijd werden op het terrein van de biologie van de mens gemaakt. Kenmerk van de biologie en de zoologie van de 16e eeuw is dat men leerde de wereld niet meer door de bril van Aristo en anderen zoals Plinius te zien, maar op eigen waarneming.


GEESTESWETENSCHAPPEN

Reeds voor de verovering van Constrantinopel in 1453 en daarop volgende stroom van Griekse geleerden naar het westen is de studie naar het Grieks begonnen. De humanistische beweging die in Italie gedurende de hele 16 eeeu voortgaat, had ook de noordelijke landen aangegrepen. Talrijke nieuwe universiteiten werden gesticht. Bijj niemand kan men het wezen van het humanisme, in zijn grootte alsmdee in zijn zwakheid beter bestuderen dan in de persoon en het werk van Erasmus (1465 –1536). Was bevriend met Thomas Moore. Zijn ‘Lof der zotheid’is eigenlijk een repliek op de Utopia van Thmoas. Meer dan 50 antieke autuers werden door Erasmus uitegegeven.

Philipp Schwarzend (1497 –1560) gaf een leidraad voor de studie ders geschiedenis uit, gaf als eerste regelmatig college over geschiedenis en vestigde daarvoor het eerst de geschiedwetenschap aan de universiteit. Het ging hem als de andere humanisten nooit om het onderricht opzich, als middel om door weten mee te delen, maar in ware vorming can de gehele mens.


GESCHIEDSCHRIJVING

De Florentijn Niccolai Machialvelli (1469 – 1527) is een vande belangrijjkste geschiedkundige denkers van het westen. In opdracht van zijn vaderstad bezocht hij Cesare Borgia. Zo kon hij van zeer nabij de even goddeloze als succesvolle politiek van deze staatsman bestuderen. In zaekere zin betekend hij hetzelfde als Galilei voor de natuurbeschouwing: hij ziet nae=melijk af van elke vraag naar zin of doel achter de geberurtenissen. Want ‘tussen het leven zoals het is en zoals het zou moeten zijn, ligt een zo grote kloof, dat men het schilderen ervan eerder de ondergang zou bewerken..Ik spreek alleen van de feiten” Wanneer de mens niet uit noodzaak strijd , dan doet hij het uit eerzucht. De menselijke natuur is van dien aard dat hij alles kan begeren, maar niet alles kan bereiken. De onteveredenheid die daaruit voortvloeit, is de grond voor de eeuwige wisseling van het menselijk lot. Een hartstocht kan - deze theorie van Spinoza wordt al door Machiavelli ghuldigd – slechts door een even sterke tegenkracht worden gestuit en door een nog sterkere worden bedwongen. Waar is zulk eem kracht? Niet bij de massa, die louter passief materieel is, zij is alleen aanwezig bij de machtige, uitblinkende persoonlijkheid. Machiavellis geschiedbeschouwing is volmaakt pragmatische. Zij beoogt alleen het praktische doelmatige handelen. In de politiek is geen plaats voor de overweging van goed of kwaad of welke morele maatstaf ook. De politiek is goed indien zij tot het doel leidt. Zo niet, dan is zij verkeerd. Machiavelli ziet zeer goed in dat er nog een rijk is waar liefde en waarheid de maatstaven zijn. Het staat iedereen vrij in dat rijk te wonen, maar bij de politiek gaat het er niet om zichzelf maar anderen te overwinnen. Tot verontschuldiging van Machiavelle dien datr zijn enige doel is de naakte werrkelijke te schilderen en dat hij de moed heeft deze onverbloemd uit te spreken. Aangezien hij eigenlijk slechts door een hatstocht was bezield, ziet hij alles inder een met volle bewustheid beperkt gezichtpunt: de homo politicus. Die ene hartstocht was de vestiging van een machtioge Itlaiaanse staat. Het werrk van Bodin over de staat (1576) is naat ‘Ill Principe” een van de eerste wetenschappelijjke verhandelingen over politieke vraagstukken. De soeverijn verklaart oorlog en vrede, benoemt de ambtenaren