Europa van 1500 Ė 1789

Alvaís systeem van geweld had geen voldoende resultaten gehad en daarom besloot hij het met gematigdheid, maar godsdienstvrijheid kwam niet in Frage. gevaarlijk was de toestand in Leiden hongersnood en pest teisterden de stad. De dijken van de nieuwe maas en ijsel waren doorgestoken. Een geuzenvloot onder boiset volgde het water en kon de stad ontzetten. De stad krijgt zijn universiteit een jaar later. In 1576 werd de toestand weer kritiek toen ze Zierikzee wisten te overmeesteren, maar onder de troepen brak muiterij uit. mensen verlieten hun plaats waar vooral in het schatrijke Antwerpen door Spaanse furie werd huisgehouden. In het zuiden riep willem een algemene verzet op. Hij trad met de te Brussel bijeengekomen staten generaal in verbinding en bracht de pacificatie van Gent tot stand 1576:

-Ze zouden samen proberen de Spanjaarden te verwijderen

-volledige staten generaal bijeengeroepen worden en

-de ketterplakaten zouden geschorst worden

Het doel van een verenigd Nederlandse van Willem was vrede tussen protestantse en de katholieke bereiken. De opvolger van reguneus als landvoogd. Philips.halfbroer Don Juan wilde zijn troepen wegzenden, maar inzake godsdienst wil de koning niet toegegeven. Haalt voorlopig succes want de katholieke gewesten sloten zich bij hem aan en liet Holland en Zeeland in de steek. Het calvinisme nam sterk in kracht toe. Don Juan werd na zijn dood opgevolgd in 1578 door de hertog van Parma een zoon van landvoogdes Margaretha. Zijn plan was de katholieke door toegegevendheid te winnen. Doch met kracht op te treden tegen het calvinisme en op deze wijze het samengaan van alle Nederlanderen onmogelijk te maken. Er was succes met unie van Utrecht tussen Artois en Henegouwen met als doel de voorwaarde van de pacificatie en dus ook het katholicisme te handhaven. Ongeveer gelijk sloten de meeste noordelijke provincies en grote steden in zuidelijke Nederlanden de unie van Utrecht bedoeld als nauwer militair bondgenootschap. Een probleem was het ontbreken van een krachtig centraal gezag . Beslissingen met eenstemmigheid en godsdienstvrijheid. Parma wist in het zuiden veel steden te veroveren. 1580 sprak Philips de ban uit over de prins. 1581 verklaarde de staten generaal in Den Haag Philips vervallen van de regering. Er was een opvolger gevonden in Frans van Anjou broer van de Franse koning Hendrik de derde. Na mislukte pogingen om zijn macht te vergroten onder andere door bezetting Antwerpen besloten staten van Holland om prins Willem ondertitel van graaf tot soeverein gewest te kiezen. maar dit plan werd verijdeld door moord 1584 door Balthazar gerards. Zijn zoon werd toen zeventien jaar oud benoemd tot stadhouder van Holland Zeeland later Utrecht Gelderland en Overijssel een zoon van Jan de oude in Friesland. In1585 toen er geen hulp kwam van Frankrijk of Engeland veroverde Parma Antwerpen. de opstandelingen besloten nu tot blokkering Antwerpen van de zee af zodat het als wereldhandelsstad te gronde ging en Amsterdam deze rol overnam. Omdat Engeland niet heel Nederland weer onder Spaans gezag wilde, sloot Elisabeth de eerste in 1585 een overeenkomst voor hulptroepen. De graaf Leicster werd door de staten als landvoogd benoemd. Hij bereikte weinig tegen Parma. Het verzet tegen een hem ,hij was een sterke calvinist vooral geleid door landsadvocaat Johan van onder Barneveld werd groter toen hij op last van Elisabeth met het voorstel kwam om vrede te sluiten met Spanje. Na mislukte poging om als Anjou zijn positie met geweld te versterken was zijn rol uitgespeeld. De staten moesten alleen verder. Zo werd door de dwang deer omstandigheden de republiek ter verenigde Nederlanden gevestigd in 1588. De toestand van de jonge republiek was in het begin van 1588 heel droevig. Philips probeerde de rest van West-Europa te krijgen en de ketterij uit te roeien. in Armada van 1588 probeerde hij Engeland te overwinnen maar deze werd door Hollanders en Engelsen tegengehouden bij Duinkerken. Ze leden grote verliezen. Oldebarneveld onderhield goede verhoudingen met Engeland en Frankrijk. Hij regelde financieren in staten generaal goed. Maurits en Willem l leidde het leger. In 1590 begin van de successieoorlog. In 1594 innemen van Groningen en de rest. In 1596 drievoudig politiek verbond met Engeland en Frankrijk. Beiden erkende de republiek. Van zeer grote betekenis. Tevens een doorslaand bewijs van energie nieuwe republiek waren de ontdekkingsreizen en vestiging van het Nederlands gezag in IndiŽ. In 1600 met muiterij Spanjaarden trokken maurits in Vlaanderen tot Nieuwpoort. Na zware strijd wel een overwinning. In 1602 twaalfjarig bestand. Behoud van gebieden, wederzijds erkenning van de republiek. De Nederlanden waren in opstand gekomen tegen absolutisme en de centralisatie van Philips. Daardoor gezag van opperste macht naar gewesten met adel en burgerij. Pas onder Karel de vijfde samenvoeging van de gewesten. Mensen voelen zich nog Vries of Hollander et cetera. Binnenlands bestuur bij gewesten. Buitenlandse zaken en defensie bij staten generaal .7 gewesten in totaal. In gewesten regeerden stadhouder ambtenaar benoemd door gewest. De Hollander van Oranje had veel invloed en soms monarchistische neigingen die tot conflicten leiden met republikeins gezinde regenten. Stadsregering bij vroedschap die zitting hadden voor het leven. Die stelde burgemeester en schepenen aan voor rechtspraak. Nauwelijks volks invloed. Tijdens bestand godsdienst geschillen, tegenstellingen tussen stadhouder en regenten. Strenge calvinisten stonden tegenover vrijzinnigen en Armenianen. Hadden in Holland de meerderheid. Zij wilden macht van regering over de kerk (remonstranten). De legeraanvoerder Maurits had zich afzijdig gehouden, maar toen hij voor staten generaal moest ingrijpen koos hij de kant van contra remonstranten. Van Oldebarneveld probeerde de steden invloed te laten vergroten. In dispuut moest leger niet naar Maurits luisteren. De staten generaal gaf Maurits rechten om krachtig op te treden en van onder Barneveld werd gevangen gezet en terechtgesteld. strenge vervolging van remonstranten volgden. In 1618 in Dordrecht nationale synode die de leer veroordeelde een geloofsbelijdenis in streng calvinistische geest vaststelde en tot een bijbelvertaling besloot die nog steeds wordt. De staten bijbel. Maurits was machtig stadhouder geworden maar bemoeide zich weinig met politiek, zodat regenten macht konden terugwinnen. De contra reformatie in Duitsland. De dertigjarige oorlog. Eind 16e eeuw begon contra reformatie krachtig op te treden o.l.v. jezuÔeten onder andere in Beieren geheel teruggedrongen. De oorlog van 1618 tot 1648 was niet enkel godsdienstoorlog maar ook het verzet van landvorsten tegen de nu weer herhaalde poging van De keyser het absolutÔsme door te drijven in 1625 krijgen protestanten hulp van de Deense koning die werd gesteund door Nederland, Engeland en Frankrijk, maar hij verloor. Na intriges moest winnaar Tilly veldheer alsnog het veld ruimen en kwam nieuwe kampioen hervorming Zweedse koning Gustaaf Adolf, die wilde ook invloed Noord Duitsland vanwege havens. Hij versloeg leger ook in Zuid Duitsland.

In 1632 slag bij Luben. Wint Adolf maar hij sneuvelt, Duitsland leed erg onder plunderingen en moorden van huur troepen. Daarom verbond in 1635 tussen keizer en vorsten. Nederland Frankrijk en Zweden bleven Duitsland binnenvallen en Duitsland leed zware nederlagen. Dit leidde in 16 48 tot de vrede van West-Falen. Het einde van dertigjarige en tachtigjarige oorlog. Frankrijk en Zweden kregen delen van Duitsland. Nederland officieel onafhankelijk van het Duitse rijk. Duitse vorsten werden soeverein over hun gebieden en recht op godsdienstvrijheid voor calvinisten en Lutheranen. Het Habsburgse huis had zowel in Spanje als in Duitsland veel verloren. Frankrijk en Zweden in het noorden sterk. Nederland kon nu machtige positie verwerven met handel.

Absolutisme in Engeland en Frankrijk in de zeventiende eeuw. Op het tijdperk Elisabeth 1 volgden tijd van onrust en burgeroorlogen onder vorsten uit het huis stuart. Omdat zij absolute macht nastreefden kwamen ze in conflict met het parlement. De welvaart van de burgers was toegenomen. In 1603 werd Jacobus de eerste koning, zoon van Maria Stuart, was al koning van Schotland. Hij voelde zich vorst bij de gratie Gods. Rechten parlement slechts gunst van de koning en hij hield vast aan leiding van de anglicaanse kerk. Hij benoemde bisschoppen. Veel puriteinen de de pelgrim vaders verlieten Engeland voor Noord-Amerika. Hij ontbond het parlement voor zeven jaar. Zijn zoon Karel de eerste zorgde voor voortzetting strijd die tot burgeroorlog zou leiden. 1628 parlement biedt hem Petition of Rights aan met onder andere geen belasting zonder toestemming parlement. In 1642 burgeroorlog. Oliver cromwell leidde leger van het parlement de independenten. Zij wisten de Caveliers van de koning te verslaan bij naseby in 1645. Karel vluchtte naar de Schotten die hem echter uitleverden. Het independent parlement veroordeelde Karel De Eerste via rechtbank in 1649 ter dood. Daarna volgden het uitroepen van de republiek. Cromwell regeerde met sterke hand. Toen het parlement zich tegen hem verzetten werd het in 1653 ontbonden. Wel vrijheid van godsdienst. In 1652 tot 1654 oorlog met de Nederlandse republiek als concurrent op zee. In 1658 stierf Cromwell en werd Karel de tweede in 1660 uit ballingschap teruggeroepen en koning. In Frankrijk werd in dezelfde tijd absolutisme succesvol. Er was nog geen machtige burgerij slechts adel. In 1624 werd kardinaal richelieu eerste minister. Hij wilde absolute gezag koning voltooien en ontnam hugenoten veiligheidsplaatsen. Hoge adel moest zich onderwerpen. Hij streed tegen- Habsurgers. Matzarin volgden hem op. Lodewijk de veertiende was minderjarig. In de strijd met Habsburgers haalde matzarin grote successen.

Het tijdperk van de tachtigjarige oorlog was voor ons land van grote betekenis, omdat toen de republiek de verenigde Nederlander een grote mogendheid werd. In 1621 werd de West Indische compagnie opgericht. In 1632 ondernam opvolger van Maurits, Frederik Hendrik een veldtocht langs Maes, waaronder Venlo en Maastricht veroverd werden. De krachtige pogingen van Spaanse en keizerlijke zeide om de laatste stad te ontzetten mislukte geheel. Roermond en Venlo gingen later weer verloren. Ter zee trachten Spanjaarden positie te versterken door armada naar de Nederlander te sturen, doch deze werd in 1639 door admiraal Maarten Tromp op de rede van duns vernietigd. Spanje ging naar vrede verlangen. Zuidelijke Nederlanden raakte in verval. Het gezag van opvolger van Hendrik, Willem de tweede was nog niet groot, zodat republiek in 16 48 een afzonderlijke vrede te munster besloot met Spanje. Spanje erkende onafhankelijkheid republiek. De zuidelijke Nederlanden bleven Spaanse.

De gouden eeuw:
de gunstige economische ontwikkeling berustte vooral op handel en scheepvaart. Veel handel met kleine AziŽ in het nabije Oosten. Veel piraterij door zeerovers in Middelandse Zee. Op verschillende manieren werd geprobeerd IndiŽ te bereiken. Bekend is de tocht van Willem Barnes die in 1596 strande op Nova Zembla. Belangrijk was de vestiging van de Nederlanders op de kaap de goede hoop in 1667. De verkoop van nieuw Amsterdam New York voor Suriname van de Engelsen. De West Indische compagnie behaalde in 1628 groot succes met de verovering van de Spaanse zilvervloot door Piet Hein. jan Pieterszoon Koen eerste gouverneur IndiŽ. Ook een Noorse compagnie hield zich bezig met walvisvaart. in 1600 had Amsterdam 50.000 inwoners in 1660 200.000 inwoners daarom ontstonden de grachtengordels. Mokum grootste handelsstad van de wereld. De industrie was niet meer ontwikkeld behalve leiden samen met Lyon textielindustrie. Door groei en ontwikkeling steden meer grond platteland een cultuur door droogmakerijen. Andersdenkenden remonstranten werden gedoogd. Met economische ontwikkeling culturele bloei universiteiten voor burgerij. Op platteland nog steeds armoede en analfabetisme. Grote wetenschappers Christiaan Huygens Antoni van Leeuwenhoek ontdekker bacteriŽn in de schilderkunst en ontwikkeling recht.

De barok
in de tweede helft van de zestiende eeuw ontwikkelde de kunst zich van de renaissance tot barok zich over groot deel van Europa uit. Was vooral uiting van macht en grootheid van de rooms-katholieke kerk en van de absolute vorsten. Daarom minder in protestantse landen. Zij voelden zich vertegenwoordigers van God op aarde. Sterk op effecten berekend groots en imponerend. Ook in de mode overdaad. Twee hoofdrichtingen ItaliŽ Spanjer zuidelijke Nederlanden in Zuid Duitsland (drukke beweging)2 barok Frankrijk classisistisch. In ItaliŽ grootmeester bernini van het Sint Pietersplein. Vanuit barok ontstond pompeuse Louis de veertiende stijl. In Frankrijk hoogbloei Franse cultuur met MoliŤre en fabels van Lafontaine. In zuidelijke Nederlanden was bloei zeventiende eeuw teneinde door Spaanse overheersing hoogtepunt met Rubens in 1625. Duitsland bleven na de culturele bloei van de renaissance in 1550 tot 1700 achter bij West-Europa onder andere door verdeeldheid vorsten en zwakke keizer en de dertigjarige oorlog. Slot apotheose barok in Zuid Duitsland in de achttiende eeuw met katholieke kerk en kloosters.

Het tijdperk lodewijk de veertiende
gedurende zijn bewind werd Frankrijk het machtigste land van Europa onder andere door innerlijke kracht een goede orde van zijn land en door de verzwakking van het Habsburgse huis. Spanjer door tachtigjarige oorlog en Duitsland door dertigjarige oorlog. Oostenrijk werd in die tijd door Turken bedreigd. Engeland pas door burgeroorlog geteisterd kwam bovendien tijdens Karel de tweede spoedig onder invloed van Lodewijk de veertiende. Alleen ons land kon weerstand bieden. Lodewijk zag zich als plaatsvervanger van God en alleen aan hen verantwoording schuldig. Een van zijn belangrijkste adviseurs was Colbert. Hij ging uit van mening dat de rijkdom van een staat berust op de aanwezige hoeveelheid edelmetaal, omdat de regering alleen met geld instaat was om met huurlegers macht te vergroten==.mercantilisme

hij trachtte dit doel te bereiken door invoerrechten, exportindustrie, aanleg wegen en kanalen om het vervoer van grondstoffen en producten te ver gemakkelijken en kolonieen. Maatregelen tegen republiek die groot deel handel in handen hadden. In de tijd van le grand siecle veel kunst en wetenschap. Frankrijk werd toonaangevend. Op het platteland nog armoede en vertrek van veel hugenoten, waaronder fabrikanten en kooplui die niet zwichten onder geweld tot bekering naar rooms-katholieke en door opheffing Edict van nantes in 1685 verliezen ze al hun rechten. Het eind van zijn bewind liet hij vooral kleine zeer rijke elite achter en arme massa.

De republiek van 1648 tot 1672
Willem de tweede was tegen de vrede geweest omdat hij geen krijgers roem kon behalen. onenigheid tussen de straten leiden in 1650 tot staatsgreep Willem de tweede. Hij liet 6 regenten gevangen zetten en probeerde tevergeefs Amsterdam te belegeren. Toen Willem een paar maanden later overleed besloten de meeste gewesten zijn zoon Willem niet tot stadhouder te benoemen, maar zelf het bestuur te nemen. Stadhoudersloos bewind van 1650 tot 1672. Het leger ging door het ontbreken van generaal achteruit. Kwam slecht uit. Engeland probeerde naar het eind van de burgeroorlog handel over te nemen in 1652 oorlog. Tromp de Wit en de Ruiter belangrijkste admiraals van die tijd. Engelse sloot was moderner en groter. In 1654 vrede van Westminster. Ook in noorden strubbelingen met Zweden. Oostzee gebied in 1658 overwinning. In 1664 weer problemen met Engeland vanwege bezettingen aan de kust van guini leiden tot nieuwe oorlog van 1665 tot 1667 met wisselende successen. Onder andere doortocht van de Wit naar Thames waar oorlogsschepen werden geblokkeerd en gebombardeerd

Lodewijk maakte na de dood van zijn schoonvader Philips aanspraak op deel erfenis en bezette deel zuidelijke Nederlanden. Daartegen kwam een alliantie in 1668 van Engeland, de republiek en Zweden. Uiteindelijk mocht hij een klein gebied houden. In 1670 besloot lichtzinnige koning Karel de tweede in geheim verdrag van Dover met Lodewijk tot aanval op de republiek. Zweden werd omgekocht en een aantal Duitse vorsten deden mee. Johan de Wit leidde de republiek van 1653 tot 1672. Aanval was gecombineerd. Prins Willem werd voor een veldtocht tot generaal benoemd. Nederland scheen verloren, maar door energieke ingrijpen van Jan de Wit waren verschillende dijken doorgestoken. Prins Willem trok zich achter deze Hollandse waterlinie terug en versterkte zich. Aan de zijkant beveiligde vloot onder leiding van de Ruiter Nederland onder andere door overwinning bij solebay. In Zeeuws Vlaanderen werd een aanval afgeslagen. Het volk gaf De Wit de schuld en Oranje werd sterker en regenten werden gedwongen om Willem toch weer als stadhouder te benoemen. De gebroeders de Wit werden vermoord en staatsgezinde regenten werden vervangen door Oranje mannen. In 1673 verbeteringen doordat het Spanje en de Duitse keizer de grote macht van Louis vreesden en daarom een verbond sluiten met de republiek. Tenslotte wist Willem de derde met hulp Bonn te veroveren, waardoor het Franse leger in de rug werd bedreigd. In de heroverde provincies Utrecht Gelderland en Overijssel kreeg hij overwegende invloed. Frankrijk moest het zonder bondgenoten stellen. Na 1673 werd oorlog nog gevoerd in de zuidelijke Nederlanden. Willem trachtte nog Engeland in een coalitie te betrekken en huwde daarom met Maria en nicht van Karel. Het plan lukte niet. In 1678 vrede van Nijmegen. Bezet gebied waaronder Maastricht werd teruggegeven.

Het Europees evenwicht van 1678 tot 1713
Willem de derde zijn levensdoel was Europa te beschermen tegen Franse veroveringszucht. In 1685 twee gebeurtenissen die voor protestanten ongerustheid opleverde: 1. opheffing edict van Nantes en opvolgen in Engeland van Karel de tweede door katholieke broer Jacobus de tweede. Toen deze zoon kreeg kon zijn protestantse dochter Maria die met Willem getrouwd was geen koningin meer worden en zou Engeland in Franse katholieke invloedssfeer komen,. Dit zou het evenwicht in Europa verstoren. Willem stak in 1688 over naar Engeland, waar zijn schoonvader vluchtte. In 1689 werden Willem en Maria tot koningin en koning uitgeroepen, terwijl tevens in de declaration of rights de rechten van het parlement werden vastgesteld. The glorious revolution. Jacobus de tweede probeerde het katholieke Ierland te herwinnen, maar werd daar door Willem de derde volledige verslagen in de slag om de Boyne. Van 1688 tot 1697 9-jarige oorlog van Engeland Spanje Duitsland en republiek tegen Frankrijk. Beide partijen raken uitgeput. Terwijl tevens Spaanse opvolging tot spoed aanmaanden zodat in 1697 vrede van Rijswijk werd getekend. Willem de derde als koning Engeland erkent. Doordat zowel Frankrijk als Duitsland aanspraak maakte op opvolging van Habsburgse Spanje en daarmee het evenwicht in gevaar kwam was vrede van korte duur. Zo ontstond Spaanse successieoorlog van 1701 tot 1713. Willem de derde stierf kort daarna. Zij schoonzuster Anna nam roer over in Engeland en in republiek weer regenten stadhouderloos van 1702 tot 1747. In Engeland kwamen tories die voor vrede met Frankrijk waren. In 1713 vrede van Utrecht. Philips de vijfde kreeg Spanje en koloniŽn. Oostenrijk zuidelijke Nederlanden en Engeland onder andere Gibraltar. Engeland had zijn zeemacht vergroot en de republiek was innerlijk verzwakt geraakt.

Het Oostzee gebied
bij het sluiten van de Westfaalse vrede was Zweden tweede machtigste staat. Rusland had nog geen betekenis. Polen had grote omvang, maar was innerlijk verzwakt. Duitsland was door tachtigjarige oorlog verzwakt en strijd met Turken en Frankrijk. Een Duitse staat begon echter langzamerhand sterker te worden: Brandenburg de vorst wist de koningstitel te verwerven door de steun te verlenen in Spaanse successieoorlog. Zo werd Brandenburg koninkrijk van Pruisen. Omstreeks 1700 nam onder het bestuur van Peter de grote Rusland in betekenis toe.Hij begreep de belangrijkheid van de zee. Hij wilde vloot scheppen. Daarnaast wijzigingen van kerkbestuur en staat. Aan de edelen en geestelijken werd macht ontnomen en hij werd hoofd van de Griekse orthodoxe kerk. Peter de grote liet zijn opstandige zoon vermoorden. In 1697 begon Peter de slag om de Oostzee met Zweden tegen de nieuwe koning van Zweden Karel de twaalfde. In grote Noorse oorlog van 1700 tot 1721 won hij eerst en veroverde een deel van Polen. De Zweed trachtte met behulp van kozakken hoofdman in het hart van Rusland door te dringen doch werd in 1709 verslagen. Na een mislukte aanval op Noorwegen moest de uitgeputte Zweed verschillende vrede sluiten. Rusland nam met vrede van nystadt de leidende positie over

de achttiende eeuw
door de grote oorlogen eind zeventiende en begin achttiende eeuw was de politieke constellatie in Europa sterk veranderd. Vooral de Oostenrijkse Habsburgers hadden een machtige positie verworven door de Spaanse successieoorlog en door de succesvolle strijd met het Turkse rijk. Belegering van Wenen in 1529 nog een poging in 1683. Sindsdien gingen de Turker achteruit en moesten zij Hongarije SloveniŽ en KroatiŽ ontruimen bij vrede van Belgrado in 1739. Karel de zesde moest ItaliŽ prijsgeven. Hij wenste tevergeefs met zogenaamde pragmatieke sanctie opvolging van zijn dochter Maria Theresia in alle delen van zijn rijk veilig te stellen. Hij moest sanctie kopen. Toen hij stierf brak er toch weer een Oostenrijkse successieoorlog uit die een jaar duurde vanaf 1747. Gevaarlijkste tegenstander Maria was Pruisen met koning Willem de eerste. Om de staat sterk te maken zorgde hij voor een groot en gedisciplineerd leger en streefde naar zuinigheid en ordelijke FinanciŽn. Maria die ook door de Frankrijk en Spanjer werd aangevallen, de Engelse en republiek steunde haar, kon zich met moeite handhaven. Met hulp Hongaren hield zijn stand. Hevige strijd in Duitsland en zuidelijke Nederlanden. De oorlog eindigt met vrede van aken 1748. In de de opkomst van Pruisen bracht omkering in de bestaande bondgenootschappen. Na lang vijandschap bondgenootschap Oostenrijk en Frankrijk. Ook bondgenootschap Engeland en Pruisen. Koning van Engeland was ook keurvorst van Hannover en wilde Pruisen te vriend houden. In 1756 7- jarige oorlog waardoor Pruisen met de ondergang werd bedreigd. Door vijanden omringd. Opvolger Russische troon Peter de derde was bewonderaar van Frederik en sloot vrede. Pruizen behield selezie. Engeland, dat zijn tegenstanders op zee verslagen had en in de kolonien had gewonnen werd een van de belangrijkste koloniale mogendheden. Tot 1795 verdere opdeling Poolse rijk en helemaal van de kaart verdwenen in 1795.

Eťn van de belangrijkste ontwikkelingen in moderne geschiedenis is het bestaan van een groot Brits koloniaal rijk in de achttiende eeuw. Bij de dood van Willem de derde was zijn schoonzus Anna hem opgevolgd. Toen zij stierf in 1714 werd een verre bloedverwant, de keurvorst van Hannover George de eerste, koning van Engeland. Deze was geen krachtige vorst en daardoor konden macht van het hoger en Lagerhuis toenemen. In de rest van Europa absolutisme. Zowel in voor IndiŽ als in Noord-Amerika hadden Engeland en Fransen koloniŽn. Leidde tot veel botsingen. Sedert Elisabeth hadden uitgeweken puriteinen en later katholieke en kwekers verschillende nederzettingen gebouwd. De Fransen hadden uitgebreide bezittingen in Canada en Louisiana. Zevenjarig oorlog om bezittingen. Bij vrede van Parijs in 1763 verloor Frankrijk haar bezittingen. Was een kostbare oorlog geweest. George de derde wilde het parlement en koloniŽn voor kosten laten opdraaien. Reeds verzet in Amerikaanse oostkust. Ontvlamt doordat aantal inwoners uit Boston uit protest de belastingen lading in zee wilde gooien en Engeland dit wilde bestraffen. Zo begon Amerikaanse vrijheidsoorlog in 1773 o.l.v. George Washington. Op 4 juli verklaren dertien staten zich onafhankelijk. Verklaring door Thomas Jefferson opgesteld. Uitspraak tegen absolutisme. Sterke stem uit Frankrijk door Amerikaanse gezant benjamin Franklin. Ook Spanje en republiek tegen Engeland. In 1781 capituleren Engeland bij yorktown erkende bij vrede van Versailles Verenigde Staten in 1783. Instelling van een republiek met president en democratisch bestuur senaat en huis van afgevaardigden. Het congres wetgevende macht. In voor-IndiŽ vergrootte Engeland intussen wel invloed onder andere AustraliŽ. Engeland handelt veel op Noord-Amerika. Nog sterkere ontwikkeling in de industrie doorgroeiende welvaart minder klasse. Meer vraag naar onder andere textiel. Leidde tot de uitvinding van de spinmachine. In fabrieken samengebracht werkte vrouwen en kinderen. Door grond onteigening enclousers kwamen er veel arbeidskrachten vrij. In 1770 ontwikkeling stoommachine door James watt. Zo begon in de achttiende eeuw de overgang van Engeland van agrarisch land tot handel en industrie staat, welke in de negentiende eeuw werd voortgezet en uitgebouwd.

De verlichting
cultuurgeschiedenis van Europa tussen 1500 en 1800. Drie perioden Renaissance streven naar vrijheid en individualisme. Twee de barok van 1550 tot 1700 meer erkenning gezag autoriteiten, mengeling vooral deductief tewerk. Dat wil zeggen dat men juist enige grondbeginselen als onbetwijfelbare axioma's opstelden en daaruit alle verdere beginselen afleiden. Drie de verlichting van 1700 tot 1775. Opnieuw leidende beginselen van renaissance naarvoren vrijheid individualisme, eninductieve empirische geest. Gezag van de oudheid was wel minder. Ook wel perioden van rationalisme. Daarna verschuiving naar het gevoel. Op godsdiensti gebied was de zestiende eeuw begonnen met het zoeken naar nieuwe wegen, maar in de zeventiende eeuw waren de hervormingsbewegingen verstart in officiŽle staatskerken. Omstreeks 1700 kwam er zoals bij locke kritiek op de bestaande godsdienstige opvattingen. Tegenover de orthodoxie, die overtuigd is van de zonde van de mens begon de opvatting te groeien dat de mens met zijn rede als grondslag tot een deugdzaam leven kan komen. In die tijd al atheÔsten die Gods bestaan ontkenden. Invloedrijke figuren als Diderot de hoofdredacteur van de encyclopedie. In de loop van de achttiende eeuw verbreidde de verlichting zich steeds meer onder ontwikkelde burgerij. Ook door publicatie encyclopedie. Ook de vrijmetselaars beweging kreeg grote invloed. De mensheid maakt voortdurende vooruitgang in menselijkheid en deugd. Daarom begon mens ook meer waarde te hechten aan opvoeding en onderwijs. Op politiek gebied was Engeland het voorbeeld. De parlementaire democratie. Montesquieu die twee jaar in Engeland had doorgebracht schreef onder andere het werk lťsprit de corps waarin hij betoogt dat de wetten een uitvloeisel behoren te zijn van het volkskarakter. Veel grotere invloed heeft Voltaire gehad. Krachtig bestreed hij het absolutisme en de kerk. Rousseau profeet nieuwe maatschappij. Streven naar natuurlijkheid en eenvoud sterk naar voren. Tijdens de Franse revolutie heeft men getracht verschillende ideeŽn van hen in praktijk te brengen en wetten vast te leggen.

In de 17 eeuw hadden economen vastgehouden aan mercantilisme . Maar in de achttiende eeuw was het Adam Smith die verkondigde dat alle arbeid die de waarde der goederen verhoogd productief is zowel in landbouw als industrie. Daartoe is voor alles vrijheid in bedrijfsleven noodzakelijk. Geen belemmeringen en tol. Verschillende vorsten probeerden moderne denkbeelden in te corpereren in het bestuur. Een verlichte despoot was Frederik de grootte van Pruisen. Belangrijkste politieke vernieuwing was de republiek in Amerika. In de beeldende kunst bleven de vormen van barok en classicistische barok toonaangevend. In de laatste periode met rococo werd stijl luchtig en sierlijk. Met opkomst Rousseau overgang van rationalisme naar de romantiek. Het gevoel. Engelse tuinen. Vanaf 1750 ontstaat er sterke voorkeur voor romans en brieven waarin personages hun gevoelens uitstorten. In Duitsland hoogtepunt met storm und drang. goethe, handel en bach. De romantiek zal tot diep in negentiende eeuw heersen, maar omstreeks 1800 ondergaat zij een verandering vooral door mislukkeling Franse revolutie. Escapisme naar fantasiewereld en geÔdealiseerd verleden.

Frankrijk Lodewijk 15e
bij de dood van de zonnekoning was de toestand van Frankrijk slecht. Onder Lodewijk 15e tussen 1715 en 1774 nog slechter. Handel breidde zich uit, maar politieke en sociale rechten slechts voor kleine toplaag.

Nederland tijdens stadsdeel houdersloos tijdperk
in politiek opzicht was deze periode een tijd van achteruitgang. FinanciŽn door oorlogen niet op orde. Ieder deel van de unie beschouwde zich als zelfstandig. Het leger en de vloot raakten daardoor in verval. De regenten begonnen steeds meer een afgesloten stand te vormen. Ze steunden elkaar en bevooroordeelde familie en vrienden doorv erkoop ambten et cetera. Het landsbelang werd ernstig beschadigd.

Na het overlijden van de kinderloze Willem de derde in 1702 kwam een sterke reactie op zijn grote macht en namen de regenten weer geheel het heft in handen. Vooral nadat de jonge Friese stadhouder Jan Willem Friso in 1711 bij de Moerdijk was verdronken, stond hun bestuur geruime tijd stevig gevestigd. De zoon van Friso, de latere Willem de vierde, werd wel achtereenvolgens stadhouder van Friesland Groningen en Drenthe en Gelderland maar andere gewesten benoemen geen opvolger voor Willem de derde. Ieder deel van de unie beschouwde zich vrijwel als zelfstandig gewest. De regenten begonnen steeds meer een afgesloten stand te vormen door onderlinge overeenkomsten de zogenaamde contracten van correspondentie die zich reeds onder Willem de derde ontwikkelt hadden. In de buitenlandse politiek werd de lijn van Willem de derde doorgetrokken door raadspensionarissen Heinsius en slingeland. Dus in het algemeen aansluiting bij Engeland en Oostenrijk.

Met Engeland had Nederland de pragmatieke sanctie getekend inruil voor opheffing van de concurrerende Oost-Indische compagnie in Oostende.De Fransen veroverden enkele steden in zuidelijke Nederlanden en deden in 1747 een inval in ons land. De regering werd terecht aansprakelijk gesteld voor het wanbeleid en de machteloosheid en een Oranje beweging bewerkte enkele dagen de verheffing van Willem de vierde. Het volgende jaar werd de vrede van Aken gesloten. Het stadhouders schap werd erfelijk verklaard.

Nederland tijdens Willem de vijfde
Willem de vierde werd na zijn dood in alle gewesten opgevolgd door zijn driejarig zoontje Willem de vijfde. Eerst onder regentschap van zijn moeder Anna en na haar dood in 1759 onder voogdij van de hertog van Brunswijk die militair raadgever van Willem de vierde was geweest. De regenten maakten van het gering gezag van de gouvernante gebruik om de macht weer naar zich toe te trekken. Tijdens de zevenjarige oorlog was republiek neutraal gebleven waarvan onze handel grote voordelen plukten, maar toestand van vloot en het leger was zo droevig dat onze neutraliteit niet behoorlijk konden verdedigen en de Engelsen vele koopwaren opbrachten. Over de vraag of het leger of de vloot voorrang moest hebben een stonden heftige geschillen. Tegenstanders waren van oudsher grotendeels staatsgezinde regering tegen aristocratie en patricier families in de steden vooral in Holland, maar ook meer en meer democratisch gezinde burgers uit de middenklasse van zakenlieden intellectuelen. De vijanden van de opkomende democraten waren de bovengenoemde regenten die hardnekkig aan een bevoorrechte positie vasthielden hun natuurlijke bondgenoot was de prins Willem de vijfde. Die stelde democraten teleur en zij wendde zich meer en meer van Oranje af en zochten toenadering tot staatsgezinde regenten en omstreeks 1780 waren beide groepen verenigd in de partij de patriotten. De patriotten waren Amerikaansgezind omdat regenten en kooplieden hoopten op verzwakking van de Engelse concurrent. Er ontstonden tal van moeilijkheden met Engeland onderhandelen over smokkelhandel en contrabande. Het slot was door ons in 1780 de oorlog te verklaren. Deze vierde Engelse oorlog was 1780 tot 1784 verliep voor ons land heel ongelukkig. In ons land was de partij strijd vel opgelaaid. De prins krijgt van alles de schuld vooral van de zo noodlottig verlopen Engelse oorlog. De patriotten richten zich op om militair te oefenen. Vertrek van Willem de vijfde na een opstootje richting Gelderland . De gemeenschappelijke vijand was verdwenen en de innerlijke tegenstellingen in de patriotten partij. Vele aristocratische behoudende regenten begonnen in te zien dat de democraten voor hun heerschappij gevaarlijker waren dan Willem de vijfde. Ze zochten toenadering tot hem en in 1787 besloot zijn gemalin prinses Wilhelmina een nicht van Frederik de grote naar Den Haag te reizen om daar een krachtige actie van prins gezinde in het leven te roepen. Zij werden door patriotten tegengehouden. Koning Frederik Willem de tweede van Pruisen voelde zich beledigd voor zijn zuster en trok met een leger ons land binnen. De patriotten die tevergeefs op steun van Frankrijk gehoopt hadden waren niet instaat tot tegenstand. Veel patriotten vooral democraten vluchtten naar Frankrijk. Zo werd de vermolmde republiek door buitenlandse steun kunstmatig op de been gehouden tot ze acht jaar later in 1795 door een stoot uit Frankrijk ineenstortte.

Ontevredenheid in Frankrijk leidde tot de Franse revolutie. Van belang zijn hierbij de nieuwe denkbeelden in Europa. Reeds in de zestiende eeuw had Copernicus in tegenstelling met de gangbare leer verkondigt, dat de aarde om de zon draait, welke opvatting omstreeks 1600 gesteund werd door de onderzoekingen van Kepler en galilei. De grote geleerde Newton stelde ongeveer 100 jaar later de wet van de zwaartekracht op waardoor hij het stelsel van Copernicus wiskundig bewees, tevens de hoge waarde, die men in politiek en economie literatuur en wetenschap hechten aan het verstand. noemt men de nieuwe geesteshouding wel het rationalisme, of verlichting. volgens de rationalisten moest het geloof gegrond zijn op de rede. de meeste van hen, de Daisten, erkenden op grond van het menselijk geweten en van de doelmatigheid van het bestaan van een Opperwezen de atheÔsten ontkenden dat.

Het krachtigst werden verlichte denkbeelden ontwikkeld in Engeland in het bijzonder door locke, een tijdgenoot van newton. De politieke situatie in Engeland kwam in hoofdzaak overeen met de moderne theorieŽn, maar in het absoluut geregeerde Frankrijk was dat volstrekt niet het geval. Mede daardoor vond later juist in dat land het grote conflict tussen vorst en volk plaats. In zijn opvattingen van een constitutionele monarchie sloot Montesquieu zich aan bij de idee van locke en bij de staatsinrichting van Engeland. Nog groter is de invloed van de veelzijdige Voltaire die evenals Montesquieu geruime tijd in Engeland leefden. Hij bestreed de dwingelandij van het absolutisme, terwijl hij tevens de vele misstanden op staatkundig maatschappelijk en kerkelijk gebied hekelde, Voltaire was in de eerste plaats bestrijder en vernietiger van het oude. Rousseau daarentegen meer profeet van een nieuwe maatschappij.

Tijdens de Franse revolutie heeft men getracht verschillende ideeŽn van Rousseau en Montesquieu in praktijk te brengen en in wetten vast te leggen. In 17 eeuw hadden de economen onder andere Colbert streng vastgehouden aan mercantilisme, dat ter vergroting van de geldvoorraad de industrie en de export wilde bevorderen door voorschriften, hoge invoerrechten ,export premies en verovering van koloniŽn. In de achttiende eeuw kwam o.l.v.Quesnay de lijfarts van Lodewijk 15e de fysiocraten, die ook op economisch gebied tot de natuur teruggingen tegen dit stelsel in verzet. Volgens hen waren landbouw en veeteelt de enige productieve takken van bedrijf terwijl ze zich kanten tegen hun inziens nutteloos zijnde pogingen tot stimulering van de industrie. Adam Smith betoogde juist dat alle arbeid die de waarde der goederen verhoogd productief is. Daarvoor is vrijheid in het bedrijfsleven noodzakelijk alle belemmeringen behoren opgeheven te worden. Hij is daarmee de grondlegger van het economisch liberalisme van de negentiende eeuw. Vergelijking van de vele politieke sociale en economische gebreken in het toenmalige Frankrijk met de nieuwe idealen deed het verlangen naar een beter ingerichte maatschappij steeds sterker worden.

De voornaamste gebreken:
-regering was een voorbeeld van absolutisme. Koning dacht egoÔstisch aan eigen genoegens verkwisten schatten op onzinnige wijzen. Ook de hoge adel en de hoge geestelijkheid leefden grotendeels ten koste van het volk, ze waren ondanks hun rijkdom bijna vrijgesteld van belastingen en bekleedde de hoge ambten en velen ontvingen als hovelingen rijke geschenken van de koning. Bovendien hadden zij allerlei middeleeuwse voorrechten die in de later maatschappij geen reden van bestaan hadden. De belastingen werden grotendeels van de derde stand dus niet naar draagkracht geheven. Ook in de steden heerste ontevredenheid.Hier echter juist doordat handel en industrie sterk vooruitgingen waardoor vele burgers tot welstand en ontwikkeling gekomen waren. Hierdoor stijgend zelfbewustzijn en voelden ze hun politieke rechteloosheid en sociale achterstelling des te sterker. Het gevolg van de bovengenoemde hoofdoorzaken waaronder de ontredderde toestand der geldmiddelen leidde tot val van het absolutisme. Bij aanvang van Lodewijks regering met goeie eerste minister eerst een betere tijd door verstandige bezuiniging op nutteloos uitgaven aan het hof en andere maatregelen van zijn eerste minister. werd afgebroken na zijn ontslag door de koning.