Profeet van vlees en bloed
de Volkskrant, Vervolg, 3 december 1994
ERIK VAN REE

replacing [Nieuwe Testament] --> replacing [Salman Rushdie] --> replacing [MOHAMMED] -->

Vanwege de bloei van het fundamentalisme heeft de islam de naam gekregen van een zeer rigide godsdienst. Klopt die kwalificatie? En wat voor figuur was de profeet Mohammed eigenlijk? Portret van een soldaat-staatsman aan wie niets menselijks vreemd was.

HOE JEZUS van Nazareth er uitzag blijft een beetje gokken, maar wat Mohammed betreft zijn er geen problemen. Hij was van middelmatige lengte en bezat grote, zachte handen en dikke kuiten, uitlopend in opgezwollen voeten. Zijn grote hoofd rustte op een dunne hals. Zijn rozige gelaat viel op door de waterige en veelal ontstoken, rood-zwarte ogen onder bijna ineengegroeide wenkbrauwen, en door een lange neus en een volle baard die zijn hals volledig bedekte. De schaarse grijze haren direct onder zijn lip verfde de profeet rood. Hij was dik en zweette bovenmatig. Tussen zijn schouderbladen had hij een donkergele, dikbehaarde wrat zo groot als een duiveŽi.


Mohammed sprak traag, maar zijn stem was schril. Hij liep gebogen, als iemand die van een berg naar beneden stapt. Als hij omkeek draaide hij zijn hele lichaam om. Hij had gelapte schoenen die hij zelf verstelde, maar verder was hij rijk gekleed. In de directe omgang was hij verzoenend en vriendelijk. In elk geval maakte hij nooit lawaai. De profeet liet zich een zilveren zegelring aanmeten met de inscriptie: 'Mohammed, boodschapper van Allah'.


Deze beschrijving is afkomstig uit de onlangs verschenen biografie van Herman Somers. Het aardige daarvan is dat alle informatie afkomstig is uit keurige moslim-bron, de zogenaamde hadiths, oftewel de gezegden van en over Mohammed die niet lang na diens dood door zijn eigen volgelingen werden verzameld en vastgelegd. Deze verzamelingen, die in de islamitische wereld uiteraard in hoog aanzien staan, bevatten de meest onverwachte details van het persoonlijk leven van de stichter van de godsdienst, zoals het gegeven dat hij zijn schaamharen eigenhandig epileerde, dat hij tijdens seksuele gemeenschap zijn nachtkleed aanhield en dat hij zich daarna van top tot teen waste.


In de hadiths lijken ook Mohammeds uitspraken zonder terughouding te zijn neergelegd. Bijvoorbeeld: 'Ik houd boven alles van vrouwen en reukwerk, alhoewel mijn oogappel het gebed is.' Kortom, over de Arabische profeet blijft weinig te raden over. Men vraagt zich overigens in gemoede af waaraan Salman Rushdie zijn fatwa eigenlijk te danken heeft, als de islamitische traditie de stichter zelf in zulke openhartige en meer dan menselijke termen bespreekt.


Mohammed werd geboren in het 'Jaar van de Olifant', en wel vermoedelijk in 571. Vanuit zijn geboorteplaats, het gunstig gelegen Mekka, vertrokken de grote karavanen naar Jemen en SyriŽ. Naast de handel was de bedevaart de belangrijkste inkomstenbron van deze van godenbeelden uitpuilende stad. Hoewel er in het noordelijker gelegen Yathrib een bloeiende joodse gemeenschap leefde en veel noordelijke nomadenstammen het christendom waren toegedaan, waren de Arabieren destijds in meerderheid nog veelgodendienaren. Zij geloofden reeds in een 'Allah', maar erkenden daarnaast talloze andere goden, die vaak als diens zonen en dochters werden beschouwd, zoals de drie Mekkaanse godinnen El-Laat, Al-Ozza en Manaat.


Mekka was een centrum van de toenmalige religie vanwege de aanwezigheid van de zogenaamde Kaaba, een kubusvormig bouwseltje met een zeer vereerde Zwarte Hoeksteen. Op hetzelfde plein bevond zich de Zemzem-bron met het heilige water, en hier ontmoeten we dan tevens, zij het indirect, Mohammed. Hij behoorde namelijk tot de clan der Hasjim, die de uitreiking van dit water aan de bedevaartgangers onder zijn beheer had.


De eerste veertig jaar van Mohammeds leven waren weinig spectaculair, maar in de persoonlijke sfeer zeker tragisch te noemen. Zijn vader Abdallah stierf kort voor Mohammeds geboorte. Zijn moeder Amina besteedde hem spoedig uit aan een bedoeÔense vroedvrouw, die hem naar de bergen meenam en voor wie hij het vee zou hoeden. Amina nam het ventje na enige jaren weer tot zich, maar stierf kort daarop. Vervolgens nam zijn grootvader hem over, maar toen de kleine Mohammed acht jaar was stierf ook deze.


De pleidooien in de Koran om wezen en weduwen goed te behandelen zijn in het licht van de achtergrond van de auteur dus weinig verrassend. Meer geluk had hij bij zijn oom Aboe Talib, die vervolgens de opvoeding overnam, en van wie wel wordt gezegd dat hij de jongen meenam op reis naar SyriŽ. Overigens meende Mohammed later dat zowel zijn vader als deze oom in de hel zou belanden.


De toekomstige profeet trad uiteindelijk als karavaanleider in dienst bij de rijke weduwe Chadiedja. Enige tijd later trouwde hij met deze twintig jaar oudere vrouw. Maar dan sloeg de dood weer toe. Hun twee of drie zoons stierven allen op jeugdige leeftijd.


De later zo kleurrijke profeet schijnt aanvankelijk een tamelijk saaie figuur te zijn geweest. Hij werd 'de betrouwbare' genoemd, was zeer trouw aan zijn ene vrouw, en andere passies dan het koopmansbestaan kende hij niet.


Kort na het jaar 610 echter kwam de grote omslag. Steeds vaker trok hij zich terug in de bergen om in eenzaamheid te mediteren. Toen hij eens de nacht doorbracht in een grot op de berg Hira droomde hij dat hij werd benaderd door de aartsengel GabriŽl, die hem beval een van Allah afkomstige tekst voor te lezen, het eerste 'neergedaalde' Koran-vers. Toen hij de volgende ochtend de grot verliet werd hij geroepen: 'Mohammed, gij zijt de gezant van God, en ik ben GabriŽl.' Vervolgens zag de verschrikte gezant de engel als een reusachtige, zwijgende gestalte boven de horizon uittorenen, en wel aan alle kanten om hem heen tegelijk.


DE REST van zijn leven zouden dergelijke beangstigende visioenen zich herhalen. Mohammed veranderde in een gedrevene. Aanvankelijk durfde hij alleen in kleine kring zijn boodschap te brengen, maar na drie jaar beval God hem over te gaan tot de openlijke propaganda onder de Koeraisj, de stam die Mekka domineerde en waartoe ook zijn eigen Hasjim-clan behoorde.


De rest van de geschiedenis kan in het kort worden samengevat. Het is een al even simpel als verbijsterend verhaal. Mohammeds nieuwe, strikt monotheÔstische religie, die overigens jodendom en christendom duidelijk ten voorbeeld nam, stuitte in Mekka op grote weerstand. Zijn eerste volgelingen recruteerde hij noodgedwongen uit jongeren onder de dertig en armen, plebejers en slaven. De dominante Koeraisjieten aanvaardden de verwerping van hun oude goden, die hun stad zoveel voordeel opleverden, echter niet.


Mohammed zelf werd tijdens predikingen gesard en getreiterd. Hij werd in zijn gezicht gespuugd, en eens kreeg hij zelfs de placenta van een schaap in zijn nek gesmeten. Volgelingen die geen bescherming van een sterke clan genoten, waren nog minder gelukkig. Als ze gepakt werden, werden ze naakt in de brandende zon gezet of met een touw om hun nek door de straten gesleurd. Al met al kreeg de profeet slechts een kleine tweehonderd aanhangers. Met zeventig van hen vluchtte hij in 622 naar Yathrib, een drieduizend zielen tellend, slaperig landbouwstadje dat later onder de naam Medina bekend zou worden.

Daar voltrok zich eindelijk het wonder. De stad was intern sterk verdeeld tussen rivaliserende stammen, waaronder ook enkele joodse. Mohammed werd binnengehaald als de man die eenheid zou brengen. Al spoedig had hij het voor het zeggen. En door een succesvolle politiek en een krachtig militair optreden lukte het hem zelfs om in 630 Mekka in te nemen.
De godenbeelden om de Kaaba werden omvergegooid en het oude geloof buiten de wet gesteld.


Mohammed liet de bedevaart bestaan, maar in een nieuwe, islamitische verpakking. Ook hijzelf ging in 631 op zijn (laatste) bedevaart. Als triomfator sprak hij een zinderende rede uit op de berg Arafat in de buurt van de stad, waarbij hij tot twee maal toe het verzamelde moslim-publiek de retorische vraag voorlegde: 'Heb ik mijn missie volbracht?' Hij gaf zelf het antwoord: 'Heden heb ik jullie godsdienst voor jullie voltooid.' Op 8 juni 632 stierf de profeet in Medina. Zes jaar later lag Jeruzalem aan de voeten van zijn troepen, en dat was pas het begin.


Mohammed was weliswaar een profeet, maar geen heilige. De door hem gestichte islam was geen godsdienst voor monniken. Mohammed was soldaat. Op een van zijn veldtochten tegen Mekka werd zijn lip door een steen gescheurd, zijn wang door een pijl doorboord en hij hield er twee gebroken tanden aan over.


De profeet liet karavanen overvallen, bijvoorbeeld van de Koeraisjieten, en dat niet alleen om strategische redenen, maar ook, volgens de gewoonten der tijd, voor materieel gewin. Een vijfde van de buit reserveerde hij dan voor zichzelf, overigens niet zonder daarvan weer een deel aan de behoeftigen af te staan.


Spotdichters die de islam belachelijk maakten werden eenvoudig vermoord. De meeste biografen achten Mohammeds betrokkenheid op de achtergrond zeer waarschijnlijk. En van een van de joodse stammen van Medina, die in 627 de kant van Mekka hadden gekozen, werden als wraak zelfs alle mannen afgeslacht. Zeshonderd werden er op de rand van hun graf onthoofd en de kuil in geduwd. Op het eind van zijn leven was Mohammed grootgrondbezitter, een vorst met een purperen tent en een spreekgestoelte als troon.


De profeet was niet alleen soldaat, maar ook diplomaat, en zelfs een staatsman van formaat. Als fanaticus was hij immers bereid alle middelen in te zetten om zijn doel te bereiken, en dat impliceerde ook, waar nodig, de tactiek van de grootmoedigheid. Zo ontwikkelde hij al snel het systeem volgens welk joden en christenen in vrede mochten leven mits ze zijn gezag en hun eigen schatplicht erkenden. Hij trouwde joodse vrouwen om hun stammen aan zich te binden.


De wijze waarop hij uiteindelijk Mekka plat kreeg was ronduit groots. Hoewel hij reeds kon bogen op een militair overwicht, weerhield hij in 628 zijn aanhangers ervan een bedevaart naar Mekka te forceren. In plaats daarvan wist hij hen te bewegen tot aanvaarding van een wapenstilstand. In datzelfde jaar trouwde hij de dochter van Aboe Soefjaan, zijn machtigste Mekkaanse tegenstander. Toen hij Mekka in 630 dan eindelijk innam droeg hij, tot grote ontzetting van zijn eigen manschappen, de buit over aan deze zojuist verslagen vijand, onder het motto: 'Ik geef aan de Koeraisjieten om hun harten te winnen.' Vervolgens kondigde hij een algemene amnestie aan.


MOHAMMED vestigde een theocratische staat onder zijn eigen, ongedeeld gezag. Getoetst aan hedendaagse criteria zijn de normen en wetten volgens welke deze staat werd geregeerd middeleeuws en zelfs barbaars te noemen. Rechtsgelijkheid tussen man en vrouw bestond er niet, en lijfstraffen als geseling en amputaties waren algemeen aanvaard.


Naar de normen van die tijd gemeten kan de profeet echter wel degelijk een verlicht heerser genoemd worden. Hij voerde een groot aantal weldadige verbeteringen in, zoals het verbod op het levend begraven van meisjesbaby's, op het uithuwelijken van jonge meisjes, en op prostitutie van slavinnen; verder de beperking van het aantal echtgenotes tot vier (hemzelf was dit overigens nog niet genoeg; hij nam er dertien), evenals de afschaffing van bloedwraak en woekerwinst. Hij introduceerde bovendien de notie dat vrouwen bepaalde rechten hebben, zoals op een (gering) deel van de erfenis, op onderwijs en op zelfstandige beloning van verrichte arbeid.


Mohammed wordt veelal in negatieve zin vergeleken met Jezus, een man die er weliswaar bloedstollende wraakfantasieŽn op na hield over eeuwige, helse straffen, maar die verder geen vlieg kwaad deed. En inderdaad, de Arabische profeet heeft weinig gemeen met zulke types, die een ethiek van onthouding predikten. Mohammed onthield zich op geen enkel gebied.


Maar in deze vergelijking ligt ook een curieuze paradox besloten. Waar volgens de leer van het Nieuwe Testament het streven naar genot, macht en rijkdom als zodanig naar het verderf voert, ontbreekt deze ascetische notie in de islam geheel. De moslim-benadering van het leven is er een van ordening daarvan in plaats van ontkenning. De islam is bij tijd en wijle gruwelijk, maar daarentegen deelt hij het overspannen christelijk zondebesef niet. Mohammed stichtte een menselijke godsdienst, zowel in de positieve als de negatieve zin des woords.


Hoe merkwaardig het ook klinkt gezien de huidige fundamentalistische gekte, op zichzelf genomen zou de nu zo achterlijke islam veel makkelijker aan de moderne consumptiemaatschappij en seksuele vrijheid zijn aan te passen dan het zo veel benepener christendom. Mohammed was, kortom, een man van de wereld.