Het eenzame kind; Amerikaanse jeugd ontspoort door overbelasting ouders

Maarten Huygen

Amerika is niet voor minderjarigen. Kinderen blijven achter in de economische 'ratrace'. Terwijl er nieuwe stadia van volwassenheid en persoonlijke groei worden uitgevonden, blijft er van de kindertijd weinig over. Kinderen reageren de eenzaamheid af met agressie of raken psychisch ontregeld. Of ze krijgen zelf kinderen. De 'Jongere' als politiebegrip waar heel Amerika over praat.

De 16-jarige Brian, een lange, ernstige jongen met donkerblond krullend haar, woont met zijn moeder en zijn broer in het zelfde huis maar hij merkt er weinig van. Ze leven langs elkaar heen als ships passing in the night. Ieder heeft zijn eigen dagelijkse ritme en soms komen de gezinsleden elkaar toevallig tegen bij de ijskast of de televisie als ze al niet op hun eigen slaapkamer blijven. Die gescheiden levens van gezinsleden worden steeds meer gebruik in Amerika, ook in het welgestelde, blanke Montgomery County, ten noorden van Washington. Voor het ontbijt duwt Brian een bevroren wafel in de broodrooster, lunch gebruikt hij op school en zijn favoriete fabrieksdiner van kalkoenfilet, erwten en stamppot schuift hij 's avonds laat in de microwave. Zijn broer eet liever om zes uur want hij doet aan topsport. Brian heeft geen idee wat zijn moeder 's avonds eet. "Ze kookt voor zichzelf geloof ik", zegt hij.

Zijn vader, die drie jaar geleden het huis verliet, ziet hij nauwelijks. Brian vindt het merkwaardig dat zijn vader hem nog straft (twee weken geen autorijden) als hij toevallig hoort van zijn streken. "Straf heeft geen enkele zin, als je ouders je toch niet van dag tot dag kunnen bijsturen", aldus Brian. Zijn meeste vrienden hebben gescheiden ouders. Bij volledige gezinnen, waar beide ouders veeleisende banen hebben, is de situatie niet veel beter, vindt hij. Veel van zijn vrienden moeten tot half negen, half tien 's avonds wachten tot hun ouders thuis komen. "Als allebei de ouders altijd werken, valt hun invloed bij de kinderen weg", zegt Brian. "Ze kunnen hun kinderen dan niet meer opvoeden. De school probeert een deel van die oudertaak over te nemen maar dat lukt niet. De kinderen worden ongeleide projectielen. Ze stellen zelf de regels vast."

De gevolgen van de ouderlijke afwezigheid zijn overal zichtbaar in de Amerikaanse samenleving. In agglomeraties als Montgomery County uit het zich in hogere zelfmoordcijfers onder tieners, slechte schoolprestaties, anorexia onder meisjes maar ook steeds meer onder jongens, boulemie, depressie, stijgend druggebruik, drinken tot bewusteloosheid, dronken rijden, verkeersongelukken, mishandeling door jaloerse vriendjes, zwangerschappen, winkeldiefstal, joyriding en wilde, nachtelijke feestjes met tot 100 tieners in huizen zonder ouders.
In minder welgestelde wijken vinden de kinderen soelaas in bendes, die elkaar met pistolen bevechten. Volgens de kinderpsycholoog prof. David Elkind (Tufts University) zijn dit symptomen van verwaarlozing. Het is een stille opstand die zich elke dag op vele plaatsen voltrekt. "Als volwassenen geen rekening houden met de behoeften van kinderen dan richten die kinderen hun woede tegen zichzelf of tegen anderen", zegt hij in zijn appartement in het bruisende centrum van Boston. "Ze worden zelfdestructief en gaan zich te buiten aan excessen. Of ze worden agressief en doen andere kinderen kwaad."

Bedreigde en bedreigende kinderen zijn dagelijks op de voorpagina's en op de televisie te zien. De beroemde kinderarts, Dr. Benjamin Spock, wanhoopt in A Better World For Our Children aan het ouderschap van de babyboomgeneratie, wier opvoeding hij met zijn boeken heeft begeleid. De neo-Marxistische schrijfster Elisabeth Fox Genovese werkt aan een boek over de gevolgen van de algemene kinderverwaarlozing: The Children's Revolt.

Schieten

De uitdrukking juvenile, Amerikaans voor 'jongere', is een pejoratief geworden voor gebruik op de politieradio. Tussen 1985 en 1992 is het aantal moorden door blanke jongens tussen 14 en 17 jaar verdubbeld en door zwarten tussen 14 en 17 jaar verdriedubbeld. "Jongeren schieten vaker dan ooit in de recente geschiedenis op mensen", schrijft de socioloog James Q. Wilson in het maandblad Commentary. "Omdat jonge mensen eerder dan volwassenen vreemden dood schieten (in tegenstelling tot minnaars of echtgenoten) is het risico voor onschuldige omstanders groter geworden."

De kiezers zijn bang voor het willekeurige geweld, dus de overheid neemt steeds strengere maatregelen. Minderjarigen worden steeds vaker door de rechtbank veroordeeld. Gemeentebesturen experimenteren met een nachtelijk uitgaansverbod voor minderjarigen. Steeds meer scholen schrijven uniformen voor om gewelddadige berovingen van dure sneakers en leren jacks tegen te gaan. Er woedt op dit moment een nationaal debat over een voorstel van Republikeinse leiders om weeshuizen in ere te herstellen. Er zijn voorstellen om de weggelopen vaders te dwingen zich meer met hun kinderen te bemoeien. "We gaan door een periode van bezorgdheid over sociale achteruitgang: we zitten op het verkeerde spoor maar in de grond blijft alles het zelfde", zegt David Blankenhorn van het Institute For American Values. Dertig procent van de kinderen wordt geboren zonder vader in huis, zestig procent zal een deel van de kindertijd in een eenoudergezin doorbrengen.

Ouders lijden onder het gedrag van hun kinderen. Veel doen - in hun eentje of getweeŽn - hun best, maar worden geconfronteerd met de gevolgen van verwaarlozing door anderen. Het kind kan verkeerde vrienden krijgen of het verkeerde advies. "Het is niet ongebruikelijk tegenwoordig van ouders met adolescente kinderen te horen dat ze de greep op hun kinderen hebben verloren", stelt een recent rapport van de onderzoeksfirma Child Trends Inc. vast. Het rapport geeft economische druk en sociale verandering als oorzaak. De economische druk vloeit voort uit de steeds vrijere arbeidsmarkt, de sociale veranderingen passen bij de consumptiecultuur. Door uitblijvende groei van de reŽle middeninkomens moeten beide ouders vaak hard werken, alleenstaande ouders staan nog meer onder druk. De titel van het rapport luidt dan ook: "Hard lopen om op dezelfde plaats te blijven". Vooral bij de lagere inkomensklassen is het aantal alleenstaande ouders dat nooit heeft samengewoond toegenomen, bij de hogere inkomensklassen zijn de kinderlevens door echtscheidingen ontregeld. Gescheiden vaders betalen meestal onvoldoende of geen alimentatie.

Ouders, opgeslokt in de economische 'ratrace', hebben weinig tijd om de kinderen in de goede richting te sturen. "Volwassen autoriteit is zwakker en meer gefragmenteerd. In een pluralistische samenleving is het moeilijk om consensus te vinden over de waarden en gedragingen die moeten worden bevorderd bij onze jeugd", aldus het rapport van Child Trends. "Jonge mensen brengen veel tijd door met leeftijdgenoten en zien nauwelijks volwassenen. Tieners hebben veel meer vrijheid in hun eigen leven dan jonge mensen in het verleden. De massamedia en populaire amusementsindustrie stellen pubers bloot aan veel meer ervaringen dan ooit eerder en dienen als een andere grote - hoewel niet goed begrepen - invloed op jonge mensen", aldus het rapport.

Openheid

Het Amerikaanse ongemak met de toestand van het gezin is groot en de Republikeinen hebben daar bij hun politieke campagne van afgelopen november goed gebruik gemaakt. Amerika is geen land voor minderjarigen, zeker niet voor tieners. De grote vrijheid, ruimte en economische openheid van Amerika biedt veel mogelijkheden aan volwassenen maar schept een slecht klimaat voor kinderen. "Wij zijn veel mobieler dan Europeanen. Europeanen blijven langer in de zelfde gemeenschap", zegt Elkind. "Ze zijn vaker thuis, en hebben veel meer steun van de familie, zelfs als er sprake is van echtscheiding." In het vrije Amerika, waar niemand over de heg kijkt, ontbreekt een infrastructuur voor kinderen. In een meer conservatieve omgeving zoals Nederland en in provinciale deelstaatjes in het Midden-Westen gedijen kinderen beter dan in de meeste stedelijke en voorstedelijke Amerikaanse gebieden. De ouders van de Amerikaanse babyboomgeneratie moeten het opvoeden, net als het schoonmaakwerk, steeds meer uitbesteden.

Kleine kinderen worden overladen met de zorg van kinderoppassers of ouders. Zelfs op de driewieler moeten ze een helmpje op. Mensen op straat en obers in restaurants zijn heel toeschietelijk voor kleuters. Auto's hebben bumperstickers met "Have you hugged your child today?". Ouders hebben een hele bibliotheek over de geestelijke ontwikkeling van hun kleine en sturen hen soms naar een kleuterschool waar een toelatingsexamentje voor is vereist. Maar omdat ze zo weinig tijd met hun kinderen doorbrengen, zijn ze onzeker over vanzelfsprekende handelingen, zoals op tijd naar bed brengen of corrigerend optreden. Kleine Eric smeert het meubilair vol pindakaas maar je mag er niets van zeggen, want volgens het boekje is hij in zijn Terrible Two's. De vierjarige Patsy komt in haar pyjama naar de peuterklas. "Dat wou ze nu eenmaal", verzucht de moeder.

Zodra kinderen de tienerleeftijd bereiken, valt de zorg weg en moeten ze het zelf rooien. Naschoolse opvang is moeilijk te vinden voor die leeftijd. Sinds de jaren zestig besteden ouders gemiddeld 12 uur per week minder aan hun kinderen. "De kinderen voelen zich eenzamer dan vroeger. Uit economische noodzaak zijn beide ouders weg en vaak leven beide ouders nog niet eens in de zelfde buurt", zegt Margaret Cothern, sociaal werkster bij de Walt Whitman middelbare school. Tussen overwerk, filerijden, relatieperikelen vinden Amerikaanse ouders steeds minder tijd voor hun kinderen. In Nederland, met veel vakantiedagen, veel part-time-banen, kortere werktijden, kortere pendelafstanden, meer sociale controle en minder economische druk op de middenklasse, hebben ouders minder moeite met het jongleren van werk en kinderen.

Volgens de kinderpsycholoog Elkind willen Amerikaanse ouders hun kinderen dan ook zo snel mogelijk "zelfstandig maken" zodat ze dan geen kind meer aan ze hebben. In zijn bestseller The Hurried Child; Growing Up Too Fast Too Soon beschrijft hij hoe ouders, de school en de media kinderen opjagen naar volwassenheid. "Ons nieuwe concept van kinderen en jeugd komt tot uiting in de metafoor van Superkid", schrijft hij. "Zoals Superman heeft Superkid zelfs als baby al spectaculaire krachten en vroegrijpe competentie. Ons hedendaagse concept van Superkid moet worden gezien als een sociale uitvinding om de angsten en schuldgevoelens van de ouders te ontlasten. Voor de hedendaagse ouders kan het voortbrengen van kinderen vaak in conflict zijn met de loopbaan, met het vinden van een nieuwe partner, met loyaliteit aan kinderen uit vorige huwelijken en met het vasthouden aan een bescheiden levensstandaard."

Volgens Elkind is de positie van underdog verschoven van de echtgenote naar het kind. "In de jaren vijftig mochten vrouwen niet werken en was hun enige rol thuis. Dat kwam voort uit het moderne idee van roldifferentiatie", aldus Elkind. "Vrouwen waren heel ongelukkig omdat niet aan hun behoeften werd tegemoet gekomen. Ze kregen valium van de dokter of raakten aan de alcohol. Uit die nood is de vrouwenbeweging voortgekomen. Tegenwoordig hebben vrouwen het heel druk. Uit tijdnood raken ze in de stress maar ze zijn niet ongelukkig. Nu krijgen kinderen geen aandacht. Hun noden worden ondergeschikt gemaakt aan die van de ouders."

De kindertegenhanger van de vroegere 'mother's helper' valium is volgens Elkind ritaline voor snel afgeleide kinderen. Elkind betreurt die ontwikkeling omdat wat nu voor afwijkend gedrag doorgaat, twintig jaar geleden heel gewoon was. Kinderen hebben minder ruimte om kind te zijn. "Vroeger werden er verschillende stadia van de kindertijd onderkend, door Freud, door Bazell en anderen", zegt hij. "Nu praten we niet meer over stadia maar over opvoedingstechnieken. Er zijn daarentegen wel vele stadia van volwassenheid gekomen, zoals 20-plus, 30-plus, midlife crisis, stadia van verwerking van noodzakelijke verliezen, echtscheidingsstadia, stadia van sterven. De volwassenen maken almaar nieuwe perioden van groei en ontwikkeling door. Van hen wordt veel getolereerd. Maar kinderen hoeven maar verkeerd te niezen of ze worden gediagnostiseerd met attention deficit syndrom. Vroeger noemden ze zo iemand een wildebras."

Als Amerikaanse christelijke fundamentalisten het over family values hebben, bedoelen ze niet in de eerste plaats het gebrek aan ouderlijke aandacht voor opgroeiende kinderen, maar meer perifere zaken als gebed op school, euthanasie, verbod op abortus, kwesties van seksuele voorlichting en de afschaffing van de bijstand. Links-liberalen bekritiseerden family values door te wijzen op seksueel misbruik en kindermishandeling door ouders. President Clinton heeft wel oog voor de economische en sociale kanten van het gezinsleven, maar het heeft hem aan politieke macht ontbroken om deze kwesties aan te pakken. Verder dan een speciale onbetaalde verlofregeling voor mensen die tijdelijk voor familieleden moeten zorgen, is hij niet gekomen.

Hoewel ze zich wel als moreel superieur voordoen zijn christelijke fundamentalisten geen betere ouders dan links-liberalen. Prominente conservatieve politici, zoals de Republikeinse leider Newt Gingrich, praten vaak over het Amerikaanse gezin maar daar bedoelen ze de bedenkelijke moraal van arme bijstandsontvangers mee. Hun eigen gebroken gezinnen tellen niet mee. Gingrich onderhandelde met zijn vrouw over de scheidingsvoorwaarden, terwijl ze in het ziekenhuis herstelde van een kankeroperatie - en betaalde jarenlang nauwelijks alimentatie.

Bezuinigingen

De politieke belangstelling van conservatieven voor kinderen houdt op na het foetusstadium. Gingrich wil de bijstand 'hervormen', hetgeen neerkomt op grotendeels afschaffen. Daarmee worden niet alleen bijstandsmoeders maar hoofdzakelijk onschuldige kinderen gestraft.
Omdat kinderen niet stemmen en 65-plussers bijna allemaal meedoen aan de verkiezingen, gaan de meeste bezuinigingen ten koste van voorzieningen voor kinderen en tieners, terwijl de AOW en het ziekenfonds voor bejaarden altijd worden ontzien. Steeds minder kiezers wonen in een gezin of komen met kinderen in aanraking. Iedereen kiest met de auto zijn eigen omgeving.

Volgens de kindertherapeut Bob Lazun uit Montgomery County worden ouders weinig geholpen door de omgeving. Er waait een gure culturele tegenwind tegen opvoeding. De meeste kinderen die thuis komen, zetten meteen de televisie aan. Door deregulering in de jaren tachtig (vrije markt!) hoeven televisiestations overdag geen rekening te houden met de eventuele aanwezigheid van jonge kijkers. Alles kan overdag op het scherm en vooral jonge kinderen volgen een dagelijks menu van verwrongen en absurde menselijke relaties in middagtalkshows die in Nederland alleen 's avonds laat worden uitgezonden. Kinderprogramma's zijn goedkoop geproduceerde omlijstingen van agressieve speelgoedreclames.

De afgelegen voorsteden, vroeger zo eenzaam voor achterblijvende huisvrouwen, zijn even onwelkom voor pubers. Armlastige, lokale overheden, die in de steek zijn gelaten door de belastingbetalers, snoeien steeds meer in publieke voorzieningen zoals scholen, bibliotheken, parken of sportvelden. Met de fiets komen kinderen niet ver in de uitgestrekte tuinwijken zonder stoepen, ingesloten door drukke toevoerwegen. De oude 'soda fountain' in de drugstore, vroeger het centrum van ontluikende kalverliefdes, is afgeschaft. Ouderen hebben overdekte winkelcentra en golfvelden. Als er sneeuw ligt, mogen de kinderen niet met hun sleetjes op zo'n golfveld, want bij een ongeluk is het bestuur van de vereniging aansprakelijk voor de schade. Dus blijven ze maar thuis achter de spelletjescomputer. Kinderen onder de zestien moeten altijd rond worden gechauffeerd, want op eigen houtje kunnen ze nergens heen. De verveling slaat toe.

Omdat Amerikanen hard en onregelmatig werken, heeft de dag geen vast ritme. In Nederland staan elke avond om zes uur de spreekwoordelijke piepers op tafel. Dat tijdstip is een vast punt van de dag. Ouders gaan bellen met ouders van bezoekende kinderen. "Mogen ze blijven eten?". In het land van de tv-dinners bestaat dergelijke koortsachtige activiteit rond zessen niet.

Ook buitenshuis is het toezicht op de kinderen weggevallen. Opgeschoten jongens boezemen angst in. Niemand durft op hen af te stappen om te zeggen dat ze op moeten houden met het volkladden van de muur. "Er zijn maar weinig Amerikanen die regelmatig tieners zien", zegt Margaret Cothern. Jeugdbendes zijn een stijgend cultuurgoed in middenklassewijken. "Als je nee zegt tegen je vrienden, word je buitengesloten. En je kunt niet terugvallen op je ouders", zegt kindertherapeut Lazun. "Als je niet op je ouders kunt vertrouwen, als ze zeggen dat je eerlijk moet zijn en dat je beter kunt sparen voor die sneakers van 100 dollar, dan bezwijk je eerder voor druk van je leeftijdgenoten." Vandaar dat Amerikaanse ouders zo angstvallig de wijk uitzoeken waar ze gaan wonen en graag een extra hypotheek nemen om in een 'veilige' wijk te komen, zodat het kind tijdens hun afwezigheid niet met de verkeerde leeftijdgenoten in aanraking komt. Dat betekent wel dat ze harder moeten werken om meer te verdienen. Een Nederlander klinkt het merkwaardig in de oren dat ouders als Rick en Mell verhuizen omdat de kinderen in hun oude buurt zo ruw vloeken. Maar Amerikanen weten uit eigen ervaring hoe fragiel het sociale web is.

Onvoldoendes

Door de geringe ouderlijke aandacht is de self esteem beweging op gang gekomen. Leraren op school houden voortdurend in de gaten of de eenzame kinderen zichzelf wel waarderen. Kindertjes mogen niet meer in de hoek staan, omdat het hun self esteem zou bedreigen. Ze krijgen geen onvoldoendes, zodat hun fragiele ego's worden gespaard. Van nationale eindexamens is geen sprake. Op de middelbare school is kennisoverdracht ondergeschikt gemaakt aan ordehandhaving. Voor ouders is het erg moeilijk om het vakkenpakket van een kind te ontcijferen. Het populaire vak Enhanced Mathemetics betekent niet turbowiskunde maar wiskunde, waar je bij kunt dutten. Leraren sluiten een overeenkomst met hun leerlingen: "Als jij je koest houdt, geef ik je een goed cijfer." Gemiddeld besteden Amerikaanse leerlingen aan de high school drie en een half uur per week aan huiswerk.

Ouders hebben dan wel weinig tijd voor hun kinderen, maar noemen de luttele uurtjes in de week quality time. De tweejarige Johnnie mag 's avonds om half negen, als de ouders thuis komen, mee naar een betaalde speelplaats in een overdekt winkelcentrum, waar het terstond in slaap valt. Telefoontjes vervangen directe gesprekken. Vanuit de file of tussen twee vergaderingen door bellen de ouders naar huis.

Sommigen feliciteren zichzelf met het resultaat van de tele-opvoeding. "Een mam ontdekt dat haar kinderen graag zelfstandig zijn, zolang er heel veel liefde is om mee rond te komen", zo luidt het enthousiaste verslag van een alleenstaande moeder in een nummer van het tijdschrift Parents. Ze komt pas thuis als de kinderen naar bed zijn. Dan strijkt ze hen over het gezicht als ze slapen. Overdag houdt ze hoofdzakelijk telefonisch contact met ze. En wat is haar zoontje trots als hij het bericht hoort dat ze is bevorderd. Ze noemt hen "werkende kinderen" omdat ze alles zelf moeten doen, koken, huishouden en boodschappen.

Lijst

Therapeuten zinnen op middelen om ouders meer met kinderen in contact te brengen. In de Washington Post werd voorgesteld om elke week een gezinsvergadering te beleggen. Elk onderwerp kan dan worden besproken. Het gezin wordt steeds meer een onderhandelingsverband. "Kinderen worden als gelijken behandeld, terwijl ze ongelijk zijn aan volwassenen en over een heleboel zaken nog niet kunnen beslissen", zegt Elkind. "Maar als iedereen het druk heeft en je moet een lijst van activiteiten van de dag maken, dan is iedereen op een gelijk niveau. Dan kun je als kind ook wel zeggen: "Zet de aankoop van ijshockeyschaatsen voor mij ook maar op de lijst."

Elkind hoopt dat de gezinsrelaties weer meer in balans raken ten gunste van het kind, al zal het kind nooit meer zo in het middelpunt staan als in de voor huisvrouwen deprimerende jaren vijftig. "Na de jaren vijftig gingen we te ver met het individualisme van 'iedereen gaat zijn eigen gang'," zegt hij. Hij hoopt dat mensen langer zullen vasthouden aan hun relatie en niet meer trouwen met echtscheiding in het achterhoofd. Maar het gezin kan niet zonder een grotere gemeenschap en hij hoopt dat ouders die samen zullen vormen in scholen en kindercrŤches. "Ouders moeten zich niet alleen bekommeren om hun eigen kinderen maar ook om die van anderen", zegt hij.

Volgens Pat Cothern van de Walt Whitman School zoeken veel eenzame leerlingen gezelschap in een parttime baan. Brian, die opziet tegen zijn eigen lege huis, werkt bij een supermarkt, waar hij zakken met boodschappen naar auto's draagt. Als het rustig is, praat hij met een 37-jarige zwarte collega die hij Big Brother noemt. Die geeft hem wijs advies. Hij veroordeelt Brian niet meteen maar vertelt hem over zijn eigen ervaringen. Brian: "Toen ik met iemand ruzie kreeg, raadde hij me aan om niet terug te vechten maar om het gewoon te laten zitten. Hij vertelde me ook dat hij een keer met drugs door de politie werd gepakt. Dat is ellendig. Hij is een verstandige man en staat altijd voor me klaar. Dat maak ik thuis niet mee."

Onderschrift:

Foto: Ouders verliezen de greep op hun kinderen - opvoeding per telefoon en televisie neemt in belang toe Foto's ABC