'We blijven met de pootjes op de grond'

24 december 1994
MARIEKE AARDEN; MILJA DE ZWART

De ambtenaren op Verkeer en Waterstaat zijn trots op 'hun Annemarie'. Maar minister Jorritsma beseft dat populariteit vergankelijk kan zijn. Wie zijn nog haar vrienden als ze een besluit heeft genomen over de uitbreiding van Schiphol, en over de aanleg van de Betuwelijn? 'Ik heb het nu nog even gemakkelijk. Maar de druk om het goed te blijven doen, wordt alleen maar zwaarder.'

(foto)

Minister Jorritsma: 'Ik vind dualisme niet: vrijheid, blijheid en de anarchie aan de macht, dat is onzin.' FOTO WIM RUIGROK - DE VOLKSKRANT

WAKKER LIGGEN van de Betuwelijn of de uitbreiding van Schiphol? Annemarie Jorritsma lacht het idee weg. De eerste weken van haar ministerschap op Verkeer en Waterstaat, díe bezorgden haar slapeloosheid. 'Ik lag 's nachts het land te regeren. Hans Dijkstal had het ook. En Wijers, en Sorgdrager. Eigenlijk alle nieuwelingen in het kabinet. Meteen daarna kregen we ook allemaal de griep. Ik had nog nooit slaapproblemen gehad. Maar die eerste weken dus wel.'

Annemarie Jorritsma (44), de vroegere woordvoerder verkeer van de VVD-Tweede-Kamerfractie, heeft een vliegende start gemaakt op het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Ze kende het beleidsterrein al van A tot Z. Het tijdperk-Jorritsma zal alleen daarom al heel anders zijn dan de bewindsperiode van haar voorganger Hanja Maij. De CDA-europarlementariër Maij was volslagen onbekend met de materie toen zij in 1989 aantrad.

'Ik moet er niet aan denken dat ik op een ministerie was gekomen dat ik niet zo goed kende. Jonge, jonge, dat scheelt je een hoop werk. Maij had dat allemaal niet. Dat is echt een vreselijke handicap. Ik denk dat ze daardoor heel onzeker was.'

Dat de ambtenaren tevreden zijn over het nieuwe bewind, moge blijken uit de manier waarop afgelopen donderdag Jorritsma's eerste honderd dagen aan het departement zijn gevierd. De ambtenaren gaven haar trots een plakboek met kranteknipsels en de video-compilatie van haar tv-optredens. Maij had het altijd over 'mijn ambtenaren'. Nu spreken diezelfde ambtenaren over 'hun Annemarie'.

'We blijven wel met de pootjes op de grond.' Jorritsma beseft ook wel dat er mensen zijn die haar alleen vriendelijk bejegenen omdat ze minister is geworden. 'Opportunisten zullen nooit mijn vrienden worden.' En populariteit is maar betrekkelijk. 'Ik heb het nu nog even gemakkelijk. Maar de druk om het goed te blijven doen, wordt alleen maar zwaarder.'

In de komende maanden moet Jorritsma moeilijke en wellicht ook impopulaire maatregelen nemen. Half januari verschijnt het rapport van de commissie-Hermans over de Betuwelijn. Begin maart moet het kabinet besluiten of de omstreden goederenspoorlijn doorgaat. Kort daarvoor moet er een besluit vallen over de uitbreiding van Schiphol.

'De belangrijkste taak is dat je de mensen uitlegt waarom je zo'n beslissing neemt. En dat je alleen nog die mensen tegen krijgt die ook tegen behoren te zijn. En niet het hele Nederlandse volk, uitgezonderd een paar. Ik wil afwachten waar de commissie-Hermans mee komt. Dan moeten we door de zure appel heen. Ik zal bevorderen dat er een beslissing komt die ik kan uitleggen.'

Een paar misverstanden wil de minister wel uit de weg ruimen. Wie denkt dat bij de heroverweging van de goederenspoorlijn de situatie geheel blanco is, heeft het mis. 'Uitgangspunt is dat Rotterdam voldoende op het spoor wordt aangesloten. We zullen de voorwaarden scheppen waardoor Rotterdam de grootste haven van de wereld kan blijven. Rotterdam moet het zelf waarmaken, maar aan ons zal het niet liggen.'

- Hier en daar wordt al gefluisterd dat de Betuwelijn in fasen wordt aangelegd. Dan liggen er op een zeker moment al zoveel stukken, dat je het 'point of no return' hebt bereikt.

'Ik kan me voorstellen dat de lijn in fasen wordt aangelegd, te beginnen op de Maasvlakte. Maar ik wil zeker géén gefaseerde besluitvorming. Niet eerst de meest omstreden stukken aanleggen en dan maar denken: het wordt later wel één lijn. Dan heb je precies de weerstand optimaal georganiseerd. Ik zie maar drie oplossingen: we houden ermee op, we gaan gewoon door, of het moet net een beetje anders.'

Een gefaseerde aanleg van de Betuwelijn kan volgens Jorritsma alleen een oplossing zijn als er op het huidige spoor nog capaciteit voor goederentreinen over is. En dan moet dat ook zijn onderbouwd met cijfers en dienstregelingen. 'Als de commissie zou zeggen dat de Betuwelijn niet hoeft, omdat er voldoende groei mogelijk is op het bestaande spoor, dan wil ik ook heel eerlijk de consequenties van zo'n opstelling weten. Want dat betekent dat er meer goederentreinen door de steden in Brabant zullen rijden. Vorige week was ik op werkbezoek in Brabant. Daar zegt iedereen: de Betuwelijn moet komen. Die zien het zwerk al drijven.'

- Je hoort ook wel dat het momentum voor de Betuwelijn weg is.

'Ik kan die conclusie niet trekken. Voor mij staat vast dat Rotterdam voldoende ruimte op het spoor moet hebben voor goederenvervoer. Daar heb je twee dingen voor nodig. Een goede prognose van de markt en een goed inzicht in de toekomstige capaciteit van het spoor. Dus inclusief alle spoorverbredingen waaraan nu wordt gewerkt volgens Rail 21. Als je die twee dingen naast elkaar zet en je komt tot de conclusie dat er voldoende capaciteit is, dan ben je wel gek als je de Betuwelijn aanlegt.

'Dan kan het best zo zijn dat je over tien jaar alsnog een Betuwelijn nodig hebt. Bijvoorbeeld omdat de prognoses niet meer kloppen of omdat het personenvervoer zo ontzettend veel ruimte op het spoor vergt. Ik geloof echter niet dat het momentum voorbij is. Ook mijn collega's in Brussel bij de Europese Unie sturen aan op de meest milieuvriendelijke wijzen van vervoer: over het water en over het spoor. Alles wat over de Rijn kan, moet je daarover vervoeren. Je legt natuurlijk geen Betuwelijn aan omdat je de Rijn wilt leeghalen. Dat is dom.'

- Bij de VVD was altijd het plan om goederenvervoer over het water te stimuleren (de zilveren lijn) favoriet boven het plan voor de Betuwelijn.

'De commissie-Hermans bekijkt dat. Maar ik zie buitengewoon interessante ontwikkelingen bij het vervoer over water. Waar is de groei verreweg het grootst? Niet op de weg, niet op het spoor, maar over het water. Dat is booming.'

Jorritsma staat bekend als een uitgesproken 'paarse' VVD'er, omdat ze samen met haar toenmalige fractiegenoten Linschoten en Dijkstal het initiatief nam voor een serie vertrouwelijke ontmoetingen, bij Dijkstal thuis, met de PvdA-kamerleden Leijnse en Melkert. Opmerkelijk is dat vier van de vijf deelnemers aan dit Huize-Dijkstalberaad een post in het kabinet-Kok verwierven. Dijkstal werd zelfs vice-premier voor de VVD.

In tegenstelling tot de andere regeringspartijen PvdA en D66 vaardigde de VVD haar politiek leider niet af naar het kabinet. Ondanks aandrang van de mede-architecten van 'paars', Kok (PvdA) en Van Mierlo (D66), om toe te treden tot het kabinet, verkoos Frits Bolkestein het om fractieleider in de Tweede Kamer te blijven.

De vrees bij PvdA en D66 dat Bolkestein vanuit die positie het kabinet voortdurend onder schot houdt, vindt Jorritsma ongegrond. Bolkestein heeft volgens haar zeker niet het plan de trekker over te halen.

'Dan zou de VVD in een kabinet zijn gestapt met het doel: we gaan hier lekker een half jaartje de boel versukkelen, dan laten we het kabinet vallen en springen wij er prachtig uit. Ik zou niet tot het kabinet zijn toegetreden als ik er niet van overtuigd was dat Bolkestein dit kabinet voor vier jaar wil. Bolkestein heeft volstrekt serieus met ons allen gezegd dat we rustig in het kabinet kunnen stappen op basis van het regeerakkoord.'

Ze kan het de coalitiepartners overigens aanraden om hun politieke leiders in de Tweede Kamer te houden. 'Je kan je afvragen of de anderen er niet verstandiger aan hadden gedaan eenzelfde formule te kiezen. Als de politiek leider in het kabinet zit, moet die het kabinetsbeleid verkopen. Bij de VVD doen de VVD-ministers dat en heeft de politiek leider de mogelijkheid om de partij te profileren op typisch liberale punten. Ik vind dat eigenlijk veel beter.

'Je ziet ook dat de andere partijen moeite hebben om een goede vorm te vinden. Bij de PvdA valt het nog mee. Wat je ook van PvdA-fractievoorzitter Wallage kan zeggen, je ziet wel dat hij probeert zijn partij een eigen profiel te geven. Maar D66 worstelt ermee. Wolffensperger vervult wel de rol van fractieleider, maar kan die toch veel minder politieke invulling geven, doordat politiek leider Van Mierlo in het kabinet zit. Misschien speelt ook mee dat hij net begint, hij moet nog een weg vinden.'

De meningsverschillen die zich de afgelopen maanden voordeden in de coalitie over de kerncentrale bij Borssele, het vluchtelingenbeleid, de bezuinigingen op hoger onderwijs en het visum voor 'Poncke' Princen, baren Jorritsma nauwelijks zorgen. Het steeds terugkerende patroon dat PvdA en D66 bij conflicten elkaars bondgenoten zijn met daar tegenover de VVD, Bolkestein meestal voorop, verklaart ze uit cultuurverschillen.

'De VVD blijft echt een andere partij dan de PvdA en D66. En ik heb het idee dat de media meer wakker liggen van sommige kwesties dan de gemiddelde Nederlander.'

Bolkesteins optredens, zijn 'uitspattinkjes', zoals Jorritsma ze noemt, moeten ook niet worden gezien als 'onderdelen van een totaalbeeld'. Het enige dat volgens Jorritsma telt, is het regeerakkoord. Alle overige kwesties kunnen wat haar betreft op een dualistische manier beslist worden tussen het kabinet en de regeringsfracties.

'Je moet wel pogen het met elkaar eens te worden. Liefst in een publiek debat, zodat het duidelijk wordt waarom je met elkaar van mening verschilt. Dat hoort ook bij dualisme. Ik vind dualisme niet: vrijheid, blijheid en de anarchie aan de macht, dat is onzin.'

Maar dualisme betekent volgens Jorritsma ook dat de regeringsfracties af en toe verlies moeten kunnen incasseren. 'Dan vind ik dat Bolkestein het heel goed doet. Neem Borssele. Hij is niet zo gelukkig met de uitkomst van de discussie, maar legt zich daar uiteindelijk bij neer. Dat geeft toch aan dat de VVD bereid is op haar eigen standpunt in te leveren?'

Wel ongelukkig was ze met Bolkesteins uitlatingen vorige week over de bezuinigingen op het hoger onderwijs. Bolkestein verweet PvdA-minister Ritzen een 'hap-snapbeleid' te voeren. 'Ik dacht: nou, nou, nou. Frits was wel heel erg hard. Op zo'n moment voelen de VVD-ministers zich wel degelijk aangesproken. Het gaat om besluitvorming waarvoor wij medeverantwoordelijk zijn.'

- Was het terecht dat Wallage en Kok Bolkestein hierover hard aanpakten?

'Op dat moment wel. Ik vond het begrijpelijk. Bolkestein zag ook wel in dat hij een klein beetje te ver was gegaan en heeft ook wat teruggenomen van zijn uitspraken. Dat vind ik weer heel goed. Soit. Dan is het over.'

- Praten jullie daar dan over tijdens het bewindsliedenoverleg van de VVD?

'Natuurlijk. Dan zeg je: ''Ho ho, moet dat nou zo.'' Ik ben daar nogal open in. Dat soort dingen moet je toch tegen elkaar kunnen zeggen.'

- Hoe reageert Bolkestein dan?

'O, dat snapt ie. Tot nu toe wel. We hebben nog geen situatie meegemaakt waarin we zeiden: nu snappen we het niet meer. Het kan natuurlijk best eens gebeuren dat wij in het kabinet een compromis sluiten dat niks met het regeerakkoord te maken heeft en waarvan de fractie zegt: hoe heb je zo idioot kunnen zijn? Dat is dan het spel dat gespeeld moet worden. Dan maar eens zien of er een meerderheid is voor een ander standpunt.'

Aanvaringen over uitspraken van Bolkestein zullen nog wel vaker voorkomen, verwacht Jorritsma. 'Frits zal best nog wel eens zoiets zeggen. Hij is een spontane man, dus als hij zich ergert, zal hij dat ongetwijfeld weer hardop zeggen.'

- Maar we moeten zijn woorden niet op een goudschaaltje wegen?

'Als Frits iets zegt, wordt dat vaak beschouwd als de mening van de fractie. Maar dat is niet altijd het geval. Hij probeert vaak een stapje verder te gaan, of iets zwart/wit neer te zetten om het debat in de fractie en de partij op gang te houden. Maar zodra er zaken gedaan moeten worden, is hij ook best bereid zich te laten overtuigen van zijn ongelijk. Heel veel mensen zouden daar moeite mee hebben, maar Frits niet. Dat vind ik ook de ware intelligentie. Dan denk ik: laat-ie maar lekker gaan. Prima.'

Copyright: de Volkskrant