Kok is goede leerling van Ruding

 

Door Mark Kranenburg, Redacteur NRC Handelsblad

 

Hij was premier en wilde het graag blijven. De ander was het niet, maar wilde het graag worden. De een ging anderhalf jaar geleden de verkiezingen in onder het motto 'Verder met Lubbers', de ander met de slogan 'Tijd voor een ander beleid'.

 

Lubbers en Kok. Ze vonden elkaar op basis van het voor de hand liggende compromis. Er was ruimte voor nieuwe accenten maar zonder dat het tot dan toe gevoerde beleid werd weggegooid.

 

Het gevolg was een centrum-linkse coalitie met een weinig geinspireerd beleid. Van beide zijden was de argwaan groot. Wordt er toch niet via een achterdeur afgerekend met het verleden, was de permanente angt bij het CDA. En de PvdA vroeg zich op haar beurt bij elk plan af of het toch niet slechts een voortzetting was van het verleden. Het nieuwe kabinet dat niet minder dan elf verse ministers telde, maakte zodoende al na een paar maanden een vermoeide, uitgeregeerde indruk.

 

Zeker voor een 'crisismanager' als Lubbers moeten het verschrikkelijke maanden zijn geweest. Ruud Schock werd noodgedwongen Ruud Rest. Even met een collega-minister meedenken werd niet erg op prijs gesteld, dus keek hij of niet elders in Europa enige hulp gebruikt kon worden. Zo maakte Lubbers een Europees energieplan, legde een landbouwdossier aan en verzorgde voor Europese partijgenoten toespraken met een hoog C-gehalte. Maar toch, de spanning was weg.

 

Vandaar dat zeker voor Lubbers de Tussenbalans als een geschenk uit de hemel kwam. Eindelijk weer problematiek!, eindelijk weer de mogelijkheid voor varianten. De gevolgen van de vergrijzing oplossen in samenhang met de hoge rentestand een stagnerende arbeidsmarkt, een nieuw belastingstelsel, meevallende tegenvallers en dat alles in een integrerend Europa, daarvoor moet

 

bij Lubbers zijn. Zijn collega's in het kabinet hebben het de afgelopen maanden geweten: stapels blauwe brieven verlieten het Torentje richting departementen. Een ideetje van de MP voor de hypotheken, een ideetje voor de pensioenfondsen, een ideetje voor een nieuw ziektekostenstelsel, een ideetje voor de wao, een ideetje voor de koppeling een ideetje voor het openbaar vervoer. Ook tijdens ministerraadsvergaderingen of de vele 'bilateraaltjes' was hij niet te stoppen. We laten hem maar praten, antwoorden doen we wel een andere dag dachten de moegebeukte vakministers.

 

In het kader van 'never al dull moment' had Lubbers zich vanaf de algemene beschouwingen van vorig jaar oktober bezigghouden met de tussenbalans. Ronduit teleurgesteld was hij dan ook begin januari toen bleek dat zijn vice-premier Kok nog moest beginnen met nadenken. Als egeltjes opereerden beide partijleiders vervolgens. Om elkaar toch maar vooral niet voor het hoofd te stoten opereerden ze uiterst voorzichtig. Zo voorzichtig dat de een vaak niet van de ander begreep wat hij nu eigenlijk bedoelde. Dat vreet tijd, zo is gebleken.

 

Maar het is ze deze week dan toch gelukt. Broederlijk zaten Lubbers en Kok dinsdagavond naast elkaar met het resultaat van de wekenlange consultaties in de Treveszaal. De tussenbalans, die het kabinet niet alleen ziet als "een probleem voor ons land, maar ook en vooral op tal van terreinen als een kans". Een opvatting waarin het kabinet gezien de lawine van afwijzende reacties vooralsnog alleen staat.

 

De verwachtingen waren aanvankelijk hooggespannen. Zou dankzij de tussenbalans dan toch nog enig elan in het matte kabinetsbeleid kunnen worden gebracht? Van de leiders van de regeringsfracties had het kabinet carte blanche gekregen. Het regeerakkoord mocht ruim worden geinterpreteerd. Sterker nog, ze beschouwden de operatie zelfs als een herschrijving van dat akkoord. Als het kabinet nu maar niet ging millimeteren. Of, zoals PvdA-fractievoorzitter Woltgens vorig jaar december in Maastricht zei: "Mijn advies aan de partijgenoten in het kabinet en de bevriende CDA-bewindslieden is daarom om bij het opmaken van de tussenbalans niet met talloze stofkammen op zoek te gaan naar mogelijkheden om de financiele doestellingen uit het regeerakkoord waar te maken. Ik bepleit uiteraard met inachtneming van de gemaakte financiele afspraken beleid te voeren op basis van een visie voor de lange termijn. Die visie zal moeten leiden tot nieuwe evenwichten in de nationale prioriteiten die we met ons allen koesteren. Een verschuiving kortom van kortademigheid naar visie."

 

Is de tussenbalans nu iets anders geworden dan een moeizame mix tussen 'Verder met Lubbers' en 'Tijd voor een ander beleid'? Jammer, maar helaas. De tussenbalans kan het beste worden gekwalificeerd als 'Terug naar Ruding, maar dan met de koppeling'. De inbreng van de PvdA-ministers heeft definitief afgerekend met de mythe dat er zoiets bestaat als links bezuinigen. Links bezuinigt ook. En God zij dank voor links is er dan nog zoiets als de koppeling die uit de bezuinigingsdrift gered kan worden.

 

De tussenbalans vertoont frappante overeenkomsten met de ombuigingsprogramma's die de kabinetten met Ruding op Financien presenteerden. Alleen is er nu, zij het met veel mitsen en maren, de koppeling tussen lonen en uitkeringen. "U moet zich eens indenken wat er zou zijn gebeurd als de PvdA niet in het kabinet had gezeten", is nu het verweer van PvdA-politici op spreekbeurten als zij worden aangesproken op alle bezuinigingplannen. De PvdA in de rol van burgemeester in oorlogstijd.

 

Het was Ruding die in de zomer van 1986 na een forse daling van de aardgasinkomsten zijn tweede ambtsperiode in ging met een ombuigingspakket van in totaal 17, 3 miljard gulden voor de totale regeerperiode. Zijn opvolger Kok kwam afgelopen dinsdag met een pakket van 17, 4 miljard gulden. Ruding wilde het geld binnenhalen door middel van 12, 7 miljard aan bezuinigingen en verder lastenverhogingen tot in totaal 4, 6 miljard. Kok blijkt een opvallend goede leerling van Ruding want zijn verdeelsleutel wijkt nauwelijks af van die van Ruding vijf jaar geleden: hij wil voor 12, 7 miljard bezuinigen en de lasten met 4, 7 miljard gulden verhogen.

 

Zelfs de inhoud van het pakket van Ruding toen en Kok nu toont her en der een opmerkelijke gelijkenis. Terugdringing van het aantal rijksambtenaren levert bij beide een miljard gulden op. Ruding wilde 1, 5 miljard bij de volkshuisvesting weghalen, Kok 1, 4 miljard. Ruding stelde voor op defensie 500 miljoen te bezuinigen, Kok gaat hier iets verder en komt op een totaalbedrag van 850 miljoen. Ruding verzwaarde de lasten van de burger door de BTW te verhogen, Kok doet exact hetzelfde door de in het vooruitzichtgestelde BTW-verlaging niet door te laten gaan.

 

En dan de resultaten. Onder het 'regime Ruding' zou de koopkracht jaarlijks tussen de nul (minima) en een half procent toenemen, bij Kok beweegt de inkomensstijging zich volgens de cijfers van het Centraal Planbureau tussen de 0, 3 en 0, 4 procent. De daling van de werkloosheid in Rudings' pakket was toendertijd voor de kersverse oppositieleider Kok een dankbaar onderwerp. Want terwijl met werkgevers en werknemers was afgesproken dat deze in vier jaar met 200.000 zou verminderen konden de computers van het Planbureau er niet meer dan 50.000 van maken. Het kan altijd nog slechter, weet Ruding sinds deze week. Met de in de tussenbalans genoemde maatregelen zal de geregistreerde werkloosheid tot 1994 met niet meer dan 15.000 afnemen.

 

Maar de koppeling is gehandhaafd!, kraaide de PvdA-fractie deze week in zijn eerste reactie op de kabinetsvoorstellen. En inderdaad, dat symbool is de PvdA niet afgepakt. Weliswaar is er nu sprake van een omgekeerde koppeling - alle Nederlanders worden vriendelijk doch dringend verzocht met de nullijn genoegen te nemen om de koppeling betaalbaar te houden - maar dat maakt de partij niet uit. Als er geleden wordt, lijdt ten minste iedereen mee. Zodoende dient de koppeling net als bij de totstandkoming van het regeerakkoord opnieuw als bliksemafleider voor allerlei andere pijnlijke vervelende maatregelen.

 

De PvdA voor koopkracht en koppeling. En hoe staat het met de "visie die moet leiden tot nieuwe evenwichten in de nationale prioriteiten" waarom Woltgens nog maar twee maanden geleden vroeg? Dat was kennelijk teveel gevraagd. Hij zal er ook niet meer om vragen, want Woltgens is tevreden, niet in de laatste plaats omdat hij samen met zijn CDA-collega Brinkman uitvoerig is geconsulteerd tijdens de beraadslagingen in het kabinet.

 

Het debat van komende week over de tussenbalans zal voor een belangrijk deel gaan over de vraag hoe de resterende twee tot drie miljard moet worden gevonden om het financieringstekort in 1994 alsnog te brengen op het afgesproken niveau van 3, 25 procent. De grenzen voor de nieuwe tussenbalans zijn al weer aangegeven. Zo kan het pas een week oude pakket snel worden vergeten.