Provinciale revolte

 

EN WEER HEEFT de kiezer er een spektakel van gemaakt. Nog geen jaar na de Tweede-Kamerverkiezingen, waarbij het electoraat het Haagse politieke establishment op zijn kop zette, is er opnieuw zwaar huisgehouden. Van enige consolidatie is wederom geen sprake. De winst- en verliesrekening bestaat slechts uit uitschieters naar boven en naar beneden. De VVD veruit de grootste partij, zware klappen voor D66, een nieuwe gevoelige nederlaag voor de PvdA en de bevestiging dat de dreun die het CDA vorig jaar kreeg toebedeeld niet eenmalig is. Het is het drastische resultaat van de verkiezingen voor de Provinciale Staten van gisteren. De op drift geraakte kiezer is nog steeds niet tot rust gekomen.

 

Voorop staat dat het verkiezingen voor de Provinciale Staten waren. De trieste conclusie is dan dat de 756 provinciale volksvertegenwoordigers hun legitimatie van nog minder stemgerechtigden hebben gekregen dan vier jaar geleden. Het opkomstcijfer van 50 procent is voor deze bestuurslaag een nieuw diepterecord. Meer dan ooit waren fel omstreden onderwerpen waar ook de provincie bemoeienis mee heeft aan de orde - Betuwelijn, hoge snelheidslijn, de toekomst van het Groene Hart, Schiphol, de A73, het Eemshaven-gebied, diverse gemeentelijke herindelingen, het is maar een greep - maar omgekeerd evenredig was de belangstelling. De positie van de provincie in het democratische bestel is voor de burger blijkbaar een uitermate onduidelijke, en dat moet te denken geven.

 

DE NAZATEN van Thorbecke - in de vorige eeuw de grondlegger van het drie-bestuurslagensysteem - zijn hun triomftocht in de provincies begonnen. De uitkomst van gisteren brengt met zich mee dat de twaalf provinciebesturen aanzienlijk liberaler van kleur zullen zijn dan vier jaar geleden. In de helft van de provincies is de VVD nu de grootste partij, wat betekent dat deze partij de komende weken het voortouw moet nemen bij de programmabesprekingen voor de colleges van Gedeputeerde Staten. Een rol die tot nu toe was toebedeeld aan de door de wol geverfde bestuurders van PvdA of CDA. Hoewel het politieke profiel van het gemiddelde provinciebestuur laag is, zal het aanzienlijk versterkte VVD-geluid zonder meer voor een nieuwe dimensie zorgen.

 

De directe landelijke betekenis die aan de verkiezingen van gisteren kan worden ontleend, is de samenstelling van de Eerste Kamer, die over twee maanden vanuit de Provinciale Staten zal worden gekozen. Met het herlevend dualisme, waarbij letterlijk elke stem telt, zijn ook de verhoudingen in de senaat van het grootste belang. De meerderheid voor de 'paarse' coalitie wordt vier zetels groter, maar wellicht van meer betekenis is dat de krappe meerderheid van twee stemmen waarover de semi-oppositionele gelegenheidscombine van VVD en CDA kon beschikken eveneens is vergroot.

 

ONGETWIJFELD ZAL de slag van gisteren van invloed zijn op de verhoudingen binnen de coalitie. Het oppositioneel meeregeren door VVD-leider Bolkestein is een lonende strategie gebleken. De irritatie bij de twee andere coalitie-partners over dit gedrag was al voor de verkiezingen toegenomen. Nu zij het electorale rendement van deze houding kennen, kan de spanning slechts toenemen. De waarschuwende woorden van minister-president Kok aan het adres van VVD-leider Bolkestein gisteravond dat deze zijn hand niet moet overspelen, waren wat dat betreft veelbetekenend. Aan de andere kant: wat is het alternatief? Geen van de partijen behalve de VVD heeft op dit moment baat bij een breuk.

 

Daarbij is van belang dat - als het effect van de lage opkomst wordt verdisconteerd - de kiezer gisteren geen veto over 'paars' heeft uitgesproken. De VVD, die vorig jaar volgens critici in de eigen partij leek voorbestemd de grootste prijs te betalen voor deelname aan de sociaal-liberale coalitie, incasseert de grootste winst in haar bestaan. Afgelopen zomer besloten de politici al zich niet te houden aan de oude coalitie-theorie die stelt dat het altijd de naast elkaar liggende partijen op de links-rechtsschaal zijn die samengaan. De kiezers hebben dit bevestigd. Maar tevens hebben zij uitgesproken dat een stevig tegengeluid vanuit de Tweede Kamer, desnoods van een regeringspartij, zeer gewenst is.

 

Met de wind van het electoraat in de rug zal VVD-leider Bolkestein het politieke debat ook de komende tijd blijven domineren. Hij heeft daarbij de sleutel van de coalitie in handen. Het gaat er nu om of de PvdA het geduld zal weten op te brengen om te wachten op een eventueel positief effect van het premierschap van Kok bij echte Tweede-Kamerverkiezingen. Het vertrouwen in hem bij het publiek is groot en de economische vooruitzichten zijn gunstig. Aan de andere kant heeft wat er nog aan kader binnen de PvdA over is gisteren opnieuw kunnen vaststellen dat met Kok nog nooit een verkiezing is gewonnen. Eveneens is duidelijk geworden dat de vernieuwing van de partij onder leiding van voorzitter Rottenberg nog geen enkel effect op de kiezers heeft gehad. Voor de PvdA is het resultaat van gisteren een nieuw dieptepunt. De partij zit zo langzamerhand niet ver meer af van de vraag naar de reden van haar bestaan.

 

VERRASSEND GROOT is ook het verlies van D66. Bij deze partij lijkt zich het drama van 1982 te herhalen, toen kabinetsdeelname bij de daarop volgende verkiezingen tot een halvering leidde. De partij worstelt duidelijk met het eigen gezicht nu zij binnen de coalitie geheel in de schaduw van PvdA en VVD moet opereren. Ook de afwezigheid van Van Mierlo speelt de partij nu reeds parten. Met nog enkele voor D66 zeer pijnlijke besluiten op het terrein van de infrastructuur in het vooruitzicht, geldt ook voor deze partij dat met de verkiezingsuitslag van gisteren een periode van herbezinning is aangebroken.

 

Voor het CDA moet de uitslag evenzeer een grote teleurstelling zijn. De verkiezingen voor de Provinciale Staten hadden moeten bewijzen dat het CDA weer op de weg terug is. Als bij het resultaat van gisteren de extreem lage opkomst wordt verrekend, is het tegendeel het geval. Maar ook de directe gevolgen voor een bij uitstek bestuurderspartij als het CDA zijn niet gering. Na de verwijdering uit het landelijke bestuur vorig jaar volgt nu een forse aderlating in het provinciale bestuur. Van de 'veerkracht en vitaliteit' waarop het CDA zo vurig hoopte is dan ook nog lang geen sprake.

 

DE HELFT VAN de kiezers heeft gesproken. Het resultaat is dat van de vier grote partijen er drie in verwarring zijn achtergebleven en de VVD moet gaan denken aan een liberale premier. Voor de verliezers rest slechts de schrale troost dat op dit moment de enige constante in het kiezersgedrag de onvoorspelbaarheid is.