HET SUCCES VAN BOLKESTEIN

9 maart 1995
MARCEL VAN DAM

'HIJ heeft het niet, hij had het niet en zal het ook niet krijgen', dacht ik toen Bolkestein fractievoorzitter en lijsttrekker van de VVD werd. Ik heb me toen vergist. Want ondanks zijn gebrek aan charisma is Bolkestein in enkele jaren de meest spraakmakende politicus van ons land geworden die op hoofdzaken de agenda van het politieke debat bepaalt.

Dat is een niet geringe prestatie. Omdat ik het meestal oneens ben met Bolkestein juich ik zijn succes niet toe. Ik zou veel liever zien dat Wallage of Wolffensperger de politieke agenda bepaalt.

Heerma van het CDA speelt geen enkele rol en dat zal ook in de toekomst zo blijven. Daarin kan ik mij niet vergissen. Want het ontbreekt Heerma niet alleen aan iedere vorm van charisma, maar ook aan het vermogen te communiceren via de media. Heerma en het CDA zouden er dan ook het verstandigst aan doen om snel het experiment-Heerma te beŽindigen. Doen ze dat niet dan voorspel ik een lijdensweg, eindigend in een persoonlijk drama. Dit advies komt voort uit mededogen, niet uit antipathie of politieke overwegingen.

Terug naar het succes van Bolkestein. Dat is in hoge mate te danken aan vorm en inhoud van het debat dat door Bolkestein wordt gevoerd en de invulling die hij geeft aan het begrip dualisme.

De debatcultuur in Nederland is allerbedroevends. Ik denk dat we dat zwarte gat te danken hebben aan het eeuwenlang streven naar consensus in een land van minderheden. Bij ons is het not done om te zeggen dat een ander het bij het verkeerde eind heeft.

Bolkestein heeft besloten zich van die behoedzaamheid los te maken en wŤl te zeggen wat hij ervan vindt. Daar raken zijn tegenstanders zo verbijsterd van dat zij niet weten hoe ze moeten reageren.

Als Bolkestein over allochtonen, asielzoekers, ontwikkelingshulp, het buitenlandbeleid of het minimumloon onomwonden zegt wat miljoenen Nederlanders al heel lang vinden, maar nooit van enige serieuze politicus hebben gehoord, beginnen zijn tegenspelers in eerste instantie niet te bestrijden wat hij heeft gezegd, maar dat hij het heeft gezegd. Hetgeen de aandacht op wat hij heeft gezegd alleen maar versterkt.

Ik denk dat Bolkestein op het goede moment de stilzwijgende afspraak 'dat mag je wel vinden, maar dat moet je niet zeggen' heeft doorbroken. Veel te lang is een aantal grote maatschappelijke problemen ten onrechte onder het tapijt geschoffeld.

Bolkestein heeft nog een paar andere eigenschappen die hem tot een goed debater maken. Een politiek debater moet een grote nieuwsgierigheid hebben naar wat zich in de samenleving afspeelt. Enerzijds om voldoende te weten wat de mensen bezig houdt, anderzijds om voldoende kennis van zaken te vergaren om een debat te kunnen aangaan. Want een debat is alleen maar te winnen als je meer weet dan een ander en als je overtuigd bent van je eigen gelijk. Bolkestein voldoet aan die eisen.

Een andere verklaring voor zijn succes is de manier waarop hij inhoud geeft aan het begrip dualisme. Iedereen was het erover eens dat de debatten in de Tweede Kamer dodelijk saai waren omdat de uitkomst van een debat al lang van te voren vast stond. Die manier van werken is dodelijk voor de betrokkenheid van de burgers.

Het laatste kabinet waarbij politieke geschillen met vrij grote regelmaat in de Tweede Kamer werden uitgevochten, was het kabinet-Den Uyl. Op het scherp van de snede werd er soms in nachtelijke debatten gedebatteerd over problemen als de jaarlijkse huurverhoging of de levering van reactorvaten aan Zuid-Afrika. Zonder dat de uitkomst van het debat vaststond. Het kabinet-Den Uyl moest vaak in de Kamer met een kabinetscrisis dreigen om beleidsmatig overeind te blijven.

De manier waarop Bolkestein afstand neemt van het kabinet is heel wat meer ontspannen. Telkens als hij in de Kamer een kabinetsvoornemen torpedeert, zegt hij er bij dat het hem geen kabinetscrisis waard is. Daarmee het kabinet uitdagend een meerderheidsbesluit van de Tweede Kamer te negeren. Ook in dit soort kwesties reageren zijn politieke concurrenten weer eigenaardig. Als Bolkestein voor een ander tracť van de A 73 stemt, dan leggen zij niet uit waarom dat een foute keuze was, maar dat Bolkestein dat niet had mogen doen met het verwijt aan het kabinet van 'randstedelijke arrogantie'. Alsof zo'n uitspraak een persoonlijke belediging is. Terwijl er een hele zinnige discussie mogelijk is over de vraag wie er nu het beste over de milieuaspecten van de aanleg van een rijksweg kan beslissen, het rijk of de provincie.

Jammer dat Bolkestein bij de verkeerde partij zit.