De sociaal-democratie ging aan succes ten onder

 

Geert Mak (Geert Mak is medewerker van NRC Handelsblad)

 

"Het is algemeen bekend dat recessies het slechtste in de mens wakker maken. En ook het slechtste in regeringen." John Kenneth Galbraith, de bekende liberale Harvard-econoom, was precies op verkiezingsdag even in 'het meest beschaafde land ter wereld'. Zijn eerste speeches schreef hij al voor president Roosevelt, hij was adviseur van president Kennedy, ambassadeur in India, en hij publiceerde een reeks indrukwekkende essay's, waaronder 'The Affluent Society', 'The New Industrial State' en 'The Culture of Contentment'. Van de Nederlandse verkiezingscampagnes was hij niet erg onder de indruk: "Het is altijd hetzelfde patroon. Men begint over bezuinigingen in de publieke sector te praten. Er komt een roep om belastingverlaging omdat de mensen minder verdienen. En men begint er steeds scherper op te letten wie de banen krijgt: de eigen kinderen, of die van immigranten."

 

Galbraith is nu 86, enigszins hardhorend, maar nog altijd lang en indrukwekkend, en hij reist met de energie van een vijftigjarige de wereld rond. Voor het Forum voor Stedelijke Vernieuwing, een platform van particulieren en overheidsfunctionarissen dat zich bezighoudt met de grote stadsproblematiek, hield hij een lezing waarin hij met nadruk waarschuwde voor het ontstaan van nieuwe onderklasse in de grote steden, die op den duur de moderne, westerse landen ernstig kan destabiliseren.

 

Nederland is in zekere zin een experimenteerplaats geweest van uw gedachtengoed. Er is in de vorige decennia relatief veel overheidsgeld besteed aan woningbouw, gezondheidszorg, infrastructuur en onderwijs. Desondanks worden ook hier grote groepen uitgestoten. En ondanks het sociale vangnet ontstaan hele generaties van werkloze, apatische mensen.

 

Toch kan ik me, wat Nederland betreft, niet voorstellen dat dit soort spanningen diep door de natie trekt. Volgens mij zijn en blijven ze aan de oppervlakte. Als mensen een redelijke levensstandaard hebben - en dat hebben ze in de Nederlandse verzorgingsstaat - is er altijd een neiging om toch naar fouten te zoeken. Eerlijk gezegd: ik ben zo bereid de Amerikaanse verzorgingsstaat om te ruilen voor de Nederlandse, liever vandaag dan morgen. We zijn in de Verenigde Staten bezig met het opzetten van een systeem van basisgezondheidszorg dat bij jullie al decennia lang de gewoonste zaak van de wereld is. Vergeet niet: het was en is dezelfde verzorgingsstaat die de ellende van het kapitalisme dragelijk heeft gemaakt. Er zijn momenten geweest waarin men daarin te ver ging, er zijn zeker fouten gemaakt, maar het is wel het systeem geweest dat het kapitalisme acceptabel heeft gemaakt. En het is buiten kijf dat Nederland daarin een van de leidende landen is geweest. Als ik nu dit soort klachten hoor denk ik: het zijn gedachten die journalisten, tv-commentatoren en politici ontwikkelen om maar iets te vinden dat iets mis is.

 

U schreef een prachtig boek over de 'Culture of Contentment'. Zou het kunnen dat in bepaalde landen niet een kwart van een bevolking, maar misschien wel twee-derde verdoofd is door die cultuur van zelfgenoegzaamheid, traagheid en conservatisme?

 

Dat is heel goed mogelijk. En het is ook de achtergrond van, bijvoorbeeld, de discussie over immigranten. De tevreden meerderheid ziet de instroom van vreemdelingen als een gevaar. Aan de andere kant weet ik wel bijna zeker - voorzover ik althans Nederland ken - dat het leven hier een stuk minder aangenaam zou zijn als er geen immigranten waren. Ik kwam hier op Schiphol aan: de steward was een IndonesiŽr, ik werd opgewacht door een buitengewoon aantrekkelijk Indisch meisje, de bagage werd uitgeladen door Turken en Marokkanen, ik zou werkelijk niet weten waar ik heen had gemoeten als al die mensen er niet waren geweest. Ieder modern land is gered door mensen die van verre kwamen en die bereid waren het werk te verrichten dat de middelste en bovenste lagen van de bevolking niet meer wilden doen. Waar zou Duitsland zijn zonder Turken? Het zou uitlopen op een economische ramp!

 

De uitslagen en prognoses van verkiezingen die deze maanden in Nederland gehouden worden vertonen een groot verlies van de sociaal-democraten.

 

De sociaal-democraten hebben overal ter wereld hun eigen graf gegraven, juist omdat ze zo succesvol zijn geweest. De liberals in mijn land, de sociaal-democraten in Nederland, dat zijn degenen geweest die het voortouw hadden bij de strijd om staatspensioenen, werkloosheidsuitkeringen, gezondheidszorg voor iedereen, al die dingen die het leven van een groot deel van de bevolking gelukkig en comfortabel hebben gemaakt. Maar voor datzelfde deel van de bevolking is zo tegelijk de bescherming van de eigen positie daarmee ook steeds belangrijker geworden. En op den duur werd datzelfde gedachtengoed waarmee de sociaal-democraten hen uit het moeras getrokken hadden zelfs als een bedreiging ervaren. Bijvoorbeeld het middel van relatief hoge belastingen. Zo kweekten de liberals bij ons en de sociaal-democraten bij jullie de conservatieven van de toekomst: een omvangrijke groep mensen die iets kreeg wat ze kost wat kost wilden behouden. Ik geloof echter niet dat het grondconcept van de verzorgingsstaat verlaten zal worden. Veel van de retoriek van dit moment is gewijd aan de deugden van het onbelemmerde kapitalisme. In werkelijkheid bestaat er in de Verenigde Staten een duidelijke tendens om de rol van de overheid op bepaalde terreinen weer te versterken. En de Nederlanders leven zelfs nog steeds in een hoogontwikkelde verzorgingsstaat. Het is een eeuwige dialectiek, en het is vooral amusant om te zien hoe die slinger alsmaar heen en weer gaat.

 

Gaat die slinger ook niet heen en weer tussen de continenten? In Amerika is de tijd van Reagan en Bush alweer voorbij, hier lijken de grote privatiseringen pas te beginnen.

 

In dit soort zaken laat ik me niet door allerlei theoretische concepten leiden. Als je bijvoorbeeld naar Zuid-Amerika kijkt, de wegen en de luchtvaartmaatschappijen daar, dat zijn kwesties die vragen om een grotere discipinering van de markt. Maar er kunnen hier in Europa best gevallen zijn waarbij de markt het beter doet. Vergeet alles wat ik gezegd heb: het gaat er mij om dat je, met je gezonde verstand, per geval bekijkt wat er moet gebeuren. Ik wil geen algemeen pleidooi houden voor privatisering, net zo min als ik een algemeen pleidooi wil houden voor publiek eigendom. Het gaat mij om de zaak. Sociale theorie, dat moeten we nooit vergeten, is een middel om het denken te ontvluchten. Dit moet het tijdperk worden van intelligent pragmatisme.

 

Toch bent u aan het eind van uw laatste boek uiterst pessimistisch. Het slothoofdstuk draagt zelfs als titel 'Requiem'. Als ik dat vergelijk met het optimisme van uw andere boeken, dat is helemaal niets voor u. Wat is er veranderd?

 

Ik had besloten eens een boek te schrijven dat geen happy ending heeft. Maar ik werk nu aan een ander boek dat als titel draagt: 'The Good Society'. Daarin wil ik beschrijven wat gedaan kan worden en wat gedaan moet worden om het kapitalisme zich te laten ontwikkelen tot een acceptabele samenleving.

 

Ik weet het, er is heden ten dage minder vertrouwen en minder zelfverzekerdheid dan we hadden in de tijd van Roosevelt's New Deal. We leefden in een geestdrift, een arrogantie...In mijn leven heb ik gemerkt dat veel dingen die op het oog helder en vanzelfsprekend leken, in de praktijk veel meer problemen met zich meebrachten dan we dachten. Ik ben nu wijzer dan we toen waren. Maar nogmaals, we moeten ons laten leiden door de intelligentie van de praktijk, niet ons conformisme aan de theorie. Dat geldt ook voor deze verkiezingen in Nederland. We zijn allemaal slachtoffers van de tevreden en comfortabele samenleving die we zelf hebben geschapen. Maar iedereen zal hier zijn gedachten eens moeten richten, inclusief de sociaal-democraten, op het feit hoe weinig eigenlijk verandert. Nederland zal een uiterst beschaafde verzorgingsstaat blijven, en de veranderingen zullen marginaal zijn. Een terugkeer naar het ongereguleerde kapitalisme zit er absoluut niet in. Daarom is mijn advies aan mijn mede-liberals hier: wees geduldig. Ontdek dat wat jullie hebben verricht nooit meer veranderd kan worden.