Amerika stikt in moreel vacuŁm; 'Ik smeek de Europeanen: Bezoek de VS. Wil je werkelijk hier eindigen?'

 

Maarten Huygen; Maarten Huygen is correspondent van NRC Handelsblad in de Verenigde Staten.

 

Niets minder dan "het herstel van de morele infrastructuur" ambieert prof. Amitai Etzioni, oprichter van de 'communitaire beweging'. Zijn roep reikt tot in Europa. Jacques Delors, de scheidende voorzitter van de Europese Commissie en Labourleider Tony Blair "spreken communitaristische taal", zegt Etzioni in een vraaggesprek met Maarten Huygen.

 

Ook Clinton en Al Gore zijn gecharmeerd van het gedachtengoed van Etzioni.

 

Etzioni werd in 1929 in Duitsland geboren, vanwaar hij in 1935 naar Palestina vluchtte. Zijn joodse familie is half-Duits, half-Nederlands. In 1957 emigreerde hij naar de Verenigde Staten. Van 1958 tot 1978 was hij hoogleraar aan de New Yorkse Columbia-Universiteit. In 1979 en in 1980 was hij adviseur van president Carter in het Witte Huis. Hij heeft nu de prestigieuze functie van president van de American Sociological Association. Zijn laatste boeken zijn The Moral Dimension: Towards A New Economics en The Spirit of Community: Rights, Responsibilities and the Communitarian Agenda.

 

Wat is communitarisme?

 

"Ik gebruik liever de term communitaristische gedachte of communitaristische filosofie. Het is een sociale beweging, gelijk aan de groenen of de milieubeweging. Onze voornaamste zorg is alleen niet de natuur, maar de gemeenschap. Zoals de rivieren en meren achteruit zijn gegaan, zo stort ook de morele structuur van de samenleving in. Er is een moreel vacuŁm. Als de progressieve vleugel dat vacuŁm niet opvult, dan zal christelijk rechts dat doen. Het succes van christelijk rechts laat zien wat er gebeurt als we geen progressief antwoord hebben op de maatschappelijke crisis. Christelijk rechts stelt de juiste vragen over moraliteit, maar geeft verkeerde antwoorden."

 

Kunt u voorbeelden geven?

 

"Neem de scholen. De rechtervleugel en de links-liberalen vinden dat de school geen moraal mag onderwijzen. De rechtervleugel vindt dat moraal de verantwoordelijkheid is van de ouders. De links-liberalen denken dat moraal in het onderwijs leidt tot christelijke indoctrinatie. Wij zeggen: we moeten de normen en waarden onderwijzen die we allen delen. Geen rechtse of religieuze waarden.

 

"Of immigratie. De rechts-christelijken willen een "schone", sommigen hebben het zelfs over een "arische" natie. De links-liberalen vinden immigranten geweldig, hoe meer hoe beter. Wij zeggen dat diversiteit heel goed is, we worden er rijker door. Maar er zijn gemeenschappelijke waarden waar iedereen aan moet gehoorzamen, want anders krijgen we een stammenoorlog zoals in BosniŽ of in Los Angeles.

 

"Neem verder de waarden van het gezin. De rechtse christenen verstaan daaronder een verbod op echtscheiding en op abortus of verplicht gebed op school. De links-liberalen vinden dat het gezin dood is. Wij willen echtscheiding niet verbieden, maar denken dat het heel schadelijk is voor de kinderen. Kinderen moeten juist meer geholpen worden. Kinderaftrek of -bijslag, zoals Clinton voorstelt, zou een stap in de goede richting zijn. In Europa, dat meer op gezinnen is gericht dan Amerika, bestaat het al.

 

"Als je deze kwesties in opiniepeilingen volgt, dan zie je dat twee derde van het Amerikaanse volk onze standpunten deelt, al gebruiken ze niet de term 'communitaristisch'."

 

Kunt u een voorbeeld geven van gebrek aan moraal?

 

"Uit peilingen blijkt dat jonge Amerikanen vinden dat ze recht hebben op een proces voor een rechtbankjury. Maar als hen gevraagd wordt om zelf dienst te doen in zo'n jury, dan bedanken ze ervoor. Het gaat om het snijpunt tussen rechten en plichten. Er is te weinig betrokkenheid bij het algemene goed."

 

President Clinton beloofde bij zijn campagne een 'Nieuw Covenant', waarbij er een evenwicht zou komen tussen rechten en plichten. Was de algemene afwijzing van hem ook een afwijzing van uw filosofie?

 

"Gedurende de campagne en tijdens zijn aanvaardingstoespraak sprak hij als een communitarist. Maar na zijn verkiezing zigzagde hij. Soms was hij een traditionele links-liberaal. Hij vestigde nieuwe aanspraken op de overheid. Anderzijds heeft hij het over de waarden van het gezin. De conclusie van het publiek was dat hij een verkapte links-liberaal is of helemaal geen kern heeft. Nu gaat hij weer uit van de gedachte dat het enige probleem van de middenklasse economisch is en stelt hij belastingverlaging voor.

 

"Ook in het conservatieve kamp is er een debat tussen degenen die de nadruk leggen op de economie en degenen die zich richten op normen en waarden. De Bush-republikeinen geloven in laissez faire. Het gaat hen erom de overheid kleiner te maken. Alle andere kwesties, zoals promiscuÔteit, tienerzwangerschappen of misdaad zijn volgens hen minder belangrijk. Aan de andere kant heb je de sociale conservatieven. Voorlopig hebben de economische kwesties gewonnen. Het feit dat ze de discussie over gebed op school hebben uitgesteld, is symptomatisch.

 

"Ik zeg niet dat de economie onbelangrijk is. Maar de mensen zijn vooral bezorgd over veiligheid, over gezin en over de morele orde. Als geen van beide partijen over deze kwesties spreekt, dan krijgen we kandidaten van derde partijen. Door normen en waarden te laten zitten hebben de Republikeinen de kiezer verraden."

 

De mensen zijn het wel over deze waarden eens. Maar hoe kunnen ze hun opvattingen in de praktijk brengen in een ongeremd vrije-marktsysteem, waar mensen economisch onder druk staan?

 

"Voor de lagere inkomensklassen gelden economische problemen. De mensen staan onder grote druk tot het punt dat ze niet voor de kinderen kunnen zorgen. Maar dan moet de samenleving veranderen. Dan moeten we in Europese richting gaan van zwangerschapsverlof en onbetaald ouderverlof.

 

"Maar hoger op de inkomensschaal, komt de tijdnood van de mensen niet voort uit geldgebrek. Zelfs degenen die 100.000 dollar per jaar of meer verdienen, denken dat ze 20.000 dollar per jaar extra nodig hebben. Het maandblad Fortune vroeg mensen met hoeveel extra geld ze tevreden zouden zijn. Iedereen, van de schoenpoetser tot de president-directeur, wilde 20 procent meer. Economische druk betekent niet dat mensen dingen kopen die ze echt nodig hebben."

 

Zijn veel van uw ideeŽn niet moeilijker uit te voeren in een groot land als Amerika dan in een klein land als Nederland?

 

"De Europese samenlevingen zijn er juist op gebrand om ons na te volgen. Ze zijn veel sterker communitaristisch georiŽnteerd dan wij. Maar wat gebeurt er? De misdaad stijgt. Het aantal gebroken gezinnen stijgt. Elke keer als ik naar Europa ga, smeek ik de Europeanen: 'Bezoek de VS. Wil je werkelijk hier eindigen? Jullie gaan onze kant op. Wij hebben het al geprobeerd en weten dat het niet werkt'."

 

Maar legt Amerika de consumeerhouding niet op aan de rest van de wereld via handelsbesprekingen, met Japan bijvoorbeeld?

 

"In het evenwicht van rechten en verantwoordelijkheden zijn de Japanners extreem. Wij hebben teveel aanspraken en rechten en te weinig verantwoordelijkheden. De Japanners moeten in onze richting moeten gaan wat betreft rechten, niet consumptie. Al die kinderen plegen zelfmoord wegens druk van de gemeenschap. Er is dat Japanse gezegde, 'een spijker die uitsteekt, wordt neergehamerd'. Ik hoop dat Japanse communitariŽrs minder gemeenschapszin eisen."

 

Maar is die overdreven manier niet de enige wijze waarop een gemeenschap, zoals u die propageert, kan bestaan? De jaren vijftig combineerden een sterk ontwikkeld gemeenschapsgevoel met McCarthyisme en segregatie. Is een tussenvorm mogelijk?

 

"Het is waar dat gemeenschappen niet van nature goedaardig zijn. Ze zijn vaak hiŽrarchisch en kunnen zelfs fascistisch worden. Er zijn onvoldoende precedenten van democratische gemeenschappen. Noord-Europa en ScandinaviŽ hebben communitaristische elementen. Er is daar een grotere zin voor sociale verantwoordelijkheid en gedeelde waarden.

 

"Er zijn duizenden dingen die ik niet kan doen in Holland en hier wel. In Nederland zijn de winkels 's avonds of op zondag niet open. Sommige regels zijn verouderd of onnodig. Maar het gaat erom, dat er enige sociale orde overblijft, gebaseerd op gemeenschappelijke waarden. Het probleem is dat de Noordeuropese burgers niet begrijpen wat ze hebben. Ze laten toe dat hun samenleving achteruitgaat door misdaad, drugs, cynisme en een consumptiementaliteit.