Georganiseerde misdaad is een veel groter gevaar dan terrorisme

| Zaterdag 19-04-2008 | Sectie: Overig | Pagina: 15 | Juurd Eijsvoogel

We geven miljarden uit aan terreurbestrijding, zonder dat dit veel oplevert. Als het om de strijd tegen de georganiseerde misdaad gaat, moeten politiekorpsen bedelen om extra geld. Dat terwijl de politieke en materiŽle schade van de georganiseerde misdaad veel groter is dan die van terreur.

We zijn er allemaal bij betrokken, zegt de Britse journalist Misha Glenny, op zijn minst als consumenten. Glenny heeft het over de georganiseerde misdaad in het tijdperk van globalisering. Het is de schimmige wereld van internationale wapenhandelaren, mensensmokkelaars, internetfraudeurs, drugsbaronnen, afpersers en witwassers. Maar het is ook de wereld van hun beschermers - in de bureaucratie, bij de politie en in de politiek - en die van hun klanten.

Misdaad zonder grenzen: Glenny weet waarover hij spreekt. Hij heeft er net een boek over geschreven, McMafia; Crime without Frontiers (zie inzet). Alle delen van de wereld hebben tegenwoordig een relatie met de internationale misdaad, zegt hij. En het onderscheid tussen onderwereld en bovenwereld kun je eigenlijk niet goed meer maken, want de nieuwe criminele netwerken zijn vaak nauw verbonden met de staten waarin ze actief zijn.

In een koffiebar in Londen vertelt Glenny over de sleutelrol die de georganiseerde misdaad speelde bij introductie van het kapitalisme in Oost-Europa; over zijn overtuiging dat de internationale criminaliteit een grotere bedreiging is voor de stabiliteit van de wereld dan terrorisme; over de War on Drugs die al jaren een fiasco is; en over wat er wťl gedaan kan worden tegen de groeiende macht van de wereldwijde criminaliteit.

De georganiseerde misdaad is nog nooit zo complex en internationaal vertakt geweest als nu. Mijn ogen gingen daarvoor open toen ik op de Balkan werkte (onder meer ten tijde van de oorlogen in het voormalig JoegoslaviŽ, JE). In die landen speelde de georganiseerde misdaad een centrale rol in de economie en de samenleving.

Ik zag daar niet alleen hoe schadelijk het is als de georganiseerde misdaad de functies van de staat gedeeltelijk overneemt. Het werd me ook duidelijk dat de Balkan functioneert als een doorgangszone voor illegale goederen en diensten uit de hele wereld, die bestemd zijn voor de Europese Unie. Want dŠt is de grote markt voor al die criminele waar.

De criminaliteit op de Balkan staat niet op zichzelf, besefte ik, maar maakt deel uit van een veel groter, organisch geheel. Het is allemaal met elkaar verbonden. En die hele schaduwwereld is, volgens cijfers van verschillende internationale organisaties, goed voor zon vijftien procent van de wereldeconomie.

Wat me ook aan het denken zette was de moord in 2003 op Zoran Djindjic, de eerste democratisch gekozen premier van ServiŽ. Hij was een complexe figuur. Ik bewonderde hem en ik dacht dat hij ServiŽ echt vooruit kon helpen. Maar hij had geen schone handen. Hij was een gangster - zij het een goede gangster.

Ik heb altijd geloofd dat Djindjic niet alleen maar vermoord is omdat hij oorlogsmisdadigers wilde uitleveren aan het JoegoslaviŽtribunaal, maar dat het ook te maken had met zijn criminele connecties. Als je een effectieve politicus wil zijn in een land dat na een oorlog in een overgangsfase verkeert, zoals het voormalige JoegoslaviŽ, dan heb je een stevige financiŽle basis nodig. En dat betekent dat je ofwel hulp moet vragen aan machtige, rijke zakenlieden, oligarchen, ofwel je moet je eigen zakenimperium opzetten - en dat deed Djindjic. Behalve politicus was hij ook zakenman - en dat brengt in die omstandigheden met zich mee dat je ook bij smerige zaakjes betrokken raakt.

Dus de georganiseerde misdaad kan behalve een gevaar en bedreiging ook een bindende factor in een maatschappij zijn?

Na de instorting van het communisme zag je overal dat de staat ernstig verzwakte, terwijl de planeconomie aan de kant werd geschoven om plaats te maken voor de vrije markt. Maar aan de basis van een vrije markt staat contractrecht, en als je geen politie en rechtbanken hebt die naleving van contracten kunnen afdwingen, dan ontstaat een vacuŁm waar anderen in springen.

De grote groepen gangsters die opkwamen in het Rusland van de jaren negentig waren er in de eerste plaats op gericht om te zorgen dat men succesvol zaken kon doen. Ik noem ze de vroedvrouwen van het kapitalisme. Zonder de georganiseerde misdaad had het kapitalisme in Oost-Europa en Rusland nooit wortel geschoten. Een Amerikaan die destijds nauw betrokken was bij het zakenleven in Rusland vertelde me: zonder deze jongens was er niets gebeurd, niets van de grond gekomen - dan was het hele zaakje ingestort.

In Bulgarije had je de grote oligarch en crimineel Ilja Pavlov. Hij bediende zich van allerlei grove middelen, maar hij zag zichzelf als een ondernemer die in heel moeilijke omstandigheden tenminste enige economische activiteit wist te ontplooien. Hij probeerde zodra het kon zijn zaken legaal te maken en was al snel een van de beste werkgevers in Bulgarije: wie bij Pavlov een baan had kreeg goed betaald, met een fatsoenlijke pensioenregeling, en werkte in een net, prettig kantoor. (Noot van de redactie: Nadat Pavlov in 2003 was vermoord bracht een minister naar de uitvaartdienst een telegram mee van premier Simeon Sakskoburgotksi, waarin deze de zakelijke geest en uitzonderlijke energie van de overledene prees.)

Is het geen vergissing geweest de voormalige Oostbloklanden, met hun grote criminele sector, toe te laten tot de Europese Unie?

Ik ben er juist van overtuigd dat de Europese Unie met haar beleid van uitbreiding het effectiefste instrument is om de georganiseerde misdaad op dit continent te bestrijden. Na de val van het communisme was de maffia niet alleen succesvol in Oost-Europa omdat de staat het liet afweten, maar ook omdat de werkloosheid er zo hoog was. Als ze het voor het kiezen hebben werken de meeste mensen liever in een legaal bedrijf. Maar als ze geen werk hebben, zijn ze eerder bereid binnen een criminele organisatie te functioneren.

Met haar fantastische systeem van subsidies voor de zwakste delen van de economie in nieuwe lidstaten neemt de EU de voedingsbodem weg van de georganiseerde misdaad en de schaduweconomie. Ook eist de unie dat landen hun juridische systeem hervormen. Het is geen toeval dat landen die het proces van toetreding hebben doorlopen er in juridisch opzicht beter voorstaan dan ItaliŽ, dat als ťťn van de oprichters nooit op die criteria is afgerekend.

Maar in Bulgarije wordt de ene na de andere maffiamoord gepleegd.

In Bulgarije komt het er nu op aan. Iemand in de regering moet nu zeggen: we gaan iedereen, binnen en buiten de regering, die corrupt is of banden heeft met de maffia, hard aanpakken. Wie dat zegt heeft de steun van de ambassades en de politiekorpsen van de andere EU-landen. Nķ kunnen ze ingrijpen.

Zet een politicus die dat in Bulgarije bepleit zijn leven niet op het spel?

Zeker. Daarom moet een krachtige coalitie hier werk van maken. Het zal moeilijk zijn, maar het moet gebeuren. In het belang van Bulgarije ťn van de Europese Unie.

Hoe raakt dit soort criminaliteit ůnze levens?

Als rijke Europeanen hebben we natuurlijk met de georganiseerde misdaad te maken als slachtoffer. Hackers vanuit de hele wereld bijvoorbeeld zijn uit op de gegevens van onze creditcards - al maakt het hun niet uit of je een Europeaan bent of bijvoorbeeld een IndiŽr, iedereen met geld is goed.

Maar we zijn niet alleen slachtoffer. In de Europese Unie, de rijkste markt in de geschiedenis, blijkt men een behoorlijk deel van zijn tijd en geld te willen besteden aan illegale goederen en diensten: drugs, prostitutie, goedkope gesmokkelde sigaretten. Zelf rook ik niet meer, maar vroeger kocht ik dat soort sigaretten. Nu weet ik dat ik daarmee paramilitaire operaties op de Balkan steunde - een ontnuchterende gedachte.

Als consumenten profiteren we van de criminaliteit, al hebben we dat soms helemaal niet in de gaten. Onze economie is op belangrijke onderdelen afhankelijk van de illegaliteit en criminaliteit. Het beste voorbeeld vind ik coltan, hoofdbestanddeel voor de fabricage van mobiele telefoons, laptops en spelcomputers.

Het oosten van de Democratische Republiek Congo was een van de belangrijkste leveranciers van dat kostbare metaal, waarmee de oorlog die daar woedt gefinancierd werd. Er ontstond een compleet criminele productie - een aanvoerlijn, tot aan de fabriekspoort. Ik vermoed dat de producenten van telefoons een oogje dicht knepen, maar dat kan ik niet bewijzen. Wťl zeker is dat er een directe lijn liep van onze telefoons naar de slachtpartijen in het oosten van Congo.

Hoe gevaarlijk is de georganiseerde misdaad in politieke termen?

Het is een veel grotere bedreiging voor de stabiliteit in de wereld dan terrorisme. In materieel opzicht is de schade die wordt aangericht door misdaad, en de corruptie die er altijd bij komt kijken, enorm. In landen als ItaliŽ, Rusland en Nigeria wordt de hele samenleving er diep door aangetast.

Ook als je kijkt naar het aantal mensen dat omkomt, gewond raakt of op een andere manier slachtoffer wordt van de georganiseerde criminaliteit, is dat vele malen groter dan het aantal terreurslachtoffers. En toch geven we miljarden en miljarden uit aan terreurbestrijding, vaak aan projecten die niets opleveren. Ondertussen moeten onze politiekorpsen bedelen om een beetje extra geld.

Terrorisme kan alleen bestaan in een schaduweconomie, in een veel bredere illegaliteit. Terreurorganisaties werken vaak samen met de georganiseerde misdaad, en komen voor een belangrijk deel op dezelfde manier aan hun geld.

Zoals de NAVO heeft ontdekt in Afghanistan, met zijn drugseconomie.

Economen weten allang dat er geen wezenlijk verschil bestaat tussen het verbieden van drugs en het verbieden van alcohol - wat de Verenigde Staten in de jaren twintig en dertig vergeefs hebben geprobeerd. Het enige wat je ermee bereikt is dat je goederen een veel grotere waarde geeft dan ze zouden hebben als ze legaal waren.

Op zich hoeft dat geen probleem te zijn, als je maar genoeg politiecapaciteit hebt om de illegale markt te bestrijden. Maar dat hebben we op geen stukken na. De War on Drugs is daarom al tientallen jaren een grote mislukking. Op ieder ander beleidsterrein zou allang de conclusie zijn getrokken dat het anders moet. Maar dit is zon emotioneel onderwerp bij verkiezingen, dat politici het niet aandurven.

In het Westen levert dat al enorme schade op, maar daar is misschien nog mee te leven. Maar Afghanistan is een heel ander verhaal: door de papaverteelt hebben de Talibaan de steun van de boerenbevolking kunnen terugwinnen. De boeren hebben door de drugs een regelmatige bron van inkomsten, en de Talibaan heffen een belasting die hun tientallen miljoenen dollars per maand oplevert. Daarmee financieren en bewapenen ze zich en kunnen ze de NAVO beter bestrijden.

Niemand krijgt deze handel onder controle, ieder jaar blijft de productie maar groeien. We kunnen wel onze morele kruistocht tegen drugs blijven voeren, maar de enige die daarvan profiteren zijn de drugshandelaren, die er bakken geld aan verdienen omdat het illegaal is. Zo dreigt de War on Drugs de hele missie in Afghanistan te ondergraven.

Hoe kan de georganiseerde misdaad wťl effectief bestreden worden?

Het onderliggende probleem is de grote economische ongelijkheid - tussen landen, en ook binnen landen. Dat is de hoofdzaak. Om daar iets aan te doen heb je veel tijd nodig en visionaire politici.

Ondertussen kan regulering veel helpen, om te beginnen in de financiŽle sector. De kredietcrisis in de VS heeft aan het licht gebracht dat banken zelf niet weten waar hun geld is, hoe veel ze verliezen en op wat voor manier het is uitgezet. Ze weten ook niet precies van wie het geld afkomstig is. Een deel van het probleem is dat we belastingparadijzen hebben, waar mensen de belasting kunnen ontduiken. Waarom accepteren we dat eigenlijk?

Ook kleine, gerichte initiatieven kunnen heel effectief zijn. Vanuit een flatje in Londen wist een handjevol mensen politieke aandacht te krijgen voor het probleem van de bloeddiamanten (diamanten die clandestien in oorlogsgebieden gedolven worden, om daarmee daar oorlogen te financieren, red). Dat heeft geleid tot het Kimberley Protocol, de afspraak dat diamanten een certificaat moeten hebben waarop staat waar ze vandaan komen. De complete diamantindustrie is daardoor grondig hervormd.

Europese Unie is de grote markt voor criminele waar Russische gangsters waren de vroedvrouwen van het kapitalisme De globalisering heeft niet alleen de wereldeconomie grondig veranderd, maar ook de georganiseerde misdaad. Hoe de internationale criminaliteit tegenwoordig opereert laat Misha Glenny (1958) zien in zijn pas verschenen boek McMafia; Crime Without Frontiers (in het Nederlands: McMaffia: Misdaad Zonder Grenzen). In zijn boek onderzoekt Glenny hoe criminele netwerken profiteren van grenzen en van het wegvallen van grenzen. Hoe ze handig gebruikmaken van nieuwe technologieŽn, van de liberalisering van de wereldeconomie en van de zwakheid van staten in de derde wereld. En ten slotte hoe ze inspelen op de onstilbare honger naar illegale goederen en diensten in vrijwel alle delen van de wereld: van prostitutie en goedkope arbeid tot drugs, onbelaste sigaretten, wapens en niet te vergeten betaalbare politieke invloed. Een reeks kosmopolitische gangsters passeert de revue: Indiase maffiosi die kantoor houden in Dubai, Russische criminelen in IsraŽl, Canadese marihuanaboeren die de Amerikaanse markt bevoorraden, Nigerianen die miljoenen verdienen met internetcriminaliteit en Chinezen die BraziliŽ overspoelen met allerhanden clandestiene koopwaar. Ook de Balkan komt uitgebreid aan bod. Glenny was er jarenlang correspondent van de BBC, en versloeg er onder meer de oorlogen in het voormalige JoegoslaviŽ. Als gevolg van de oorlog, de sancties en de corruptie op de Balkan in de eerste helft van de jaren negentig, schrijft hij in McMafia, wendden de staten van het voormalige JoegoslaviŽ zich tot maffias om de logistiek van hun militaire inspanningen te verzorgen. En het duurde niet lang voor de criminelen de economie, de staat en de oorlog onder controle hadden. Glenny beschrijft hoe het wapenembargo van de Verenigde Naties de criminelen in de kaart speelde, zoals zo vaak het geval is met sancties. Als gevolg van het embargo werden smokkelroutes opgezet, die vervolgens ook benut werden voor de doorvoer van drugs. En de oorlog verhinderde aartsvijanden ServiŽ, BosniŽ en KroatiŽ niet om illegaal handel te drijven met wapens en olie, wat dankzij de sancties buitengewoon profijtelijk was. Dramatisch is de beschrijving van het effect van de VN-sancties tegen JoegoslaviŽ voor de buurlanden. Voor Bulgarije was daardoor opeens de belangrijkste doorgangsroute voor de belangrijke export van groente en fruit naar de rest van Europa afgesloten, zonder dat het land er een cent compensatie voor kreeg. Het besluit van de Veiligheidsraad om sancties op te leggen creŽerde vrijwel van de ene dag op de andere een maffia met een immense macht, reikwijdte, creativiteit en corruptheid, die zich over de hele Balkan uitstrekte. Glenny schreef eerder twee boeken over de Balkan: The Fall of Yugoslavia (vertaald als: De Ondergang van JoegoslaviŽ) en The Balkans: Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-1999 (vertaald als: De Balkan, 1804-1999).