Hoe overleeft een democratie als het volk lui en irrationeel is?

AnatolLieven

De vorst van een staat is onschendbaar. Ook als de vorst een dom, steeds verwender, steeds schreeuweriger volk is?

Elke staat moet handelen op grond van het principe dat `de koning onschendbaar is' - met andere woorden: dat de bron van het soevereine gezag en sterker nog, de nationale soevereiniteit als zodanig, geen misdaden kan begaan of ernstig gestoord kan zijn. Want anders zou de integriteit van de staat zelf ter discussie komen te staan. Toen de Sovjet-Unie onder Michail Gorbatsjov toegaf dat de communistische partij en ideologie zich schuldig hadden gemaakt aan monsterlijke misdaden, volgde algauw de instorting van de Sovjet-staat.

Maar uit dit oogpunt pleit wel iets voor de oude erfelijke monarchale stelsels, namelijk dat iedereen de vrome fictie erkende. Zelfs onder autocratische monarchieŽn geloofde niemand in zijn hart dat de monarch geen kwaad kon doen en hoefde privť ook niemand te doen alsof hij dat geloofde. Dat werd alleen verlangd van hovelingen die de monarch dienden - en als de monarch ook maar een beetje verstandig was, eiste hij of zij een dergelijke slaafsheid ook niet. Heel anders is het als de soeverein een democratisch volk is. Van alles wat onaanvaardbaar is in een democratie, is het meest onaanvaardbare de gedachte dat het soevereine volk in wezen misschien niet deugt en niet in staat is tot een verstandig oordeel.

De onschendbaarheid van het volk is niet zomaar een juridische fictie. In de hedendaagse democratieŽn legt het volk niet alleen vernietigende straffen op aan politici door wie het openlijk oneerbiedig wordt behandeld, maar belangrijker nog: er wordt oprecht en hartstochtelijk geloofd in de fundamentele onschuld en wijsheid van het volk - en wel zozeer dat dit bijna een politiek grondbeginsel is geworden. Het volk kan geen kwaad doen; hoogstens kan het, net als koningen, worden misleid door kwaadaardige raadgevers.

Dit is geen opvatting waar de stichters van Amerika veel mee op gehad zouden hebben. Deze founding fathers waren overwegend patriciŽrs en hadden een diep wantrouwen jegens de hartstochten en de onwetendheid van het gepeupel. De Amerikaanse grondwet wemelt van de elementen die niet alleen bedoeld zijn als waarborg tegen een eventueel autocratische president, maar ook tegen een teugelloos meerderheidsbewind. Als instellingen zoals het Amerikaanse kiescollege of de Senaat zelf ondemocratisch lijken, dan komt dat doordat ze ondemocratisch zŪjn en zo ook bedoeld waren.

Links is natuurlijk opgegroeid met een geloof in de aangeboren deugden van de massa's; maar in het grootste deel van de linkse geschiedenis was dit gekoppeld aan een geloof dat de massa's ook moesten worden opgeleid tot verantwoordelijke machtsuitoefening, of toch in elk geval om te vermijden dat ze ten prooi vielen aan de listen van hun kapitalistische meesters. Anders gesteld: links geloofde dat de groei van de politieke macht voor de massa's gecombineerd zou worden - en behoorde te worden - met de groei van hun onderwijs maar ook van hun cultuur, hun waardigheid en eigenwaarde, en van het besef van hun verantwoordelijkheid als burger. Eťn van de redenen dat links in onderwijs voor de massa's geloofde was om te ontkomen aan de overheersing van godsdienstig bijgeloof. De herleving van het onderwijs in de scheppingsleer op de Amerikaanse scholen de laatste tientallen jaren heeft veel te danken aan de democratisering van de Amerikaanse maatschappij en de afgenomen culturele hegemonie van de elites - een proces dat ook wordt gesymboliseerd door de vrijwillige verandering van George W. Bush van een erfelijke patriciŽr uit New England in een wedergeboren Texaanse populist.

Want een letterlijk geloof in het boek Genesis is in het hart van Amerika altijd wijdverbreid geweest. Het leek alleen maar te verminderen omdat er van de jaren twintig tot zeventig van de twintigste eeuw de spot mee werd gedreven door de Amerikaanse elite en de sociale macht daarvan zodanig was dat de voorstanders van de scheppingsleer in wezen werden weggehoond. De afgelopen dertig jaar zijn ze daarentegen als ze door de elites werden uitgelachen met gebalde vuisten opgekomen voor de fatsoenlijke, godvrezende gewone man, tegen de neerbuigendheid van de goddeloze en decadente elites. Een vooruitgang in gezond verstand en cultuur? Niet bepaald. Een vooruitgang in democratie? Zonder twijfel.

Al meer dan een generatie lang zijn de westerse democratieŽn bezig aan een groot experiment, met als voornaamste instrumenten de ongeregelde televisie en de sensatiepers. We onderzoeken hoe lang liberale democratieŽn kunnen voortbestaan als hun volk, zoals zoveel erfelijke monarchen in het verleden, almaar luier, dommer en vatbaarder voor irrationele overtuigingen wordt. Tot nu toe is dit niet zo van belang geweest, omdat de materiŽle voorspoed en fysieke veiligheid een buffer vormden tegen de neiging tot politieke excessen. Maar de gevolgen van de terreuraanslagen van 11 september 2001 zouden in dit verband een eerste waarschuwing moeten zijn. God helpe het politieke stelsel waarin een leeghoofd van een soeverein voor een werkelijke crisis komt te staan.