Waarom heeft zij mij verlaten? Voor veel mannen komt relatiebreuk totaal onverwacht RELATIES

ANKE MANSCHOT

In de meeste gevallen is het de vrouw die de relatie verbreekt. Voor veel mannen komt dat besluit totaal onverwacht. Is een verlaten man er erger aan toe dan een verlaten vrouw en hoe reageert hij op zijn nieuwe status?

Dan Franck. De scheiding. Roman. Uitgeverij Goossens.

Horst Petri. Verlaten en verlaten worden. Angst, woede, verdriet en opnieuw beginnen bij stukgelopen relaties. Uitgeverij Ambo.

Stephan Hermer en Hans Christian Meiser. Der verlassene Mann/Sind Frauen das strkere Geschlecht? Uitgeverij Fischer

Bram van Stolk ism Cas Wouters. Verlaten mannen: angsten, eigenwaarde en inschikking. MGV. 7-8-1984. Pag. 755-784.

Cas Wouters. 'De lustbalans van liefde en seks'. Amsterdams Sociologisch Tijdschrift. Oktobernummer, 1995.

Inl. over de cursussen voor gescheiden vaders die het FIOM in meerdere plaatsen in Nederland organiseert: FIOM. Tel. 073-128821

Vlak voor zijn vriendin Irma (34) vijftien maanden geleden de relatie verbrak, waren ze nog samen met vakantie in Portugal geweest. Ze hadden de tijd van hun leven. Tenminste, dat vond Jacques (39). Maar twee weken na thuiskomst merkte de computerprogrammeur uit het zuiden des lands dat zijn LAT-vriendin afwerend was. Na enig aandringen zei ze dat ze niet meer verliefd was op hem. En dat ze niet meer met hem verder wilde. Nee, er was geen ander. Jacques: 'Pats boem, de deur wordt dichtgeslagen. Iemand verklaart zich na twee jaar samen opeens dood voor jou. Ik was verdoofd, verbijsterd. Verdriet welde uit een diepe bodem op. Een zielig, zwak vogeltje dat uit het nest is geworpen, zo voelde ik me. Ik snapte er niets van. We zaten altijd op dezelfde golflengte en dan opeens dit.

Ik ben vreselijk gaan zuipen. Dat werkt averechts. Je gaat er destructief van denken. Dat je niet met relaties kunt omgaan. Dat vrouwen stomme trutten zijn. Dat het leven zinloos is. Ik werd er ook agressief en wraakzuchtig van. Jij denkt mij zomaar bij de vuilnis te kunnen neerzetten? Nou, de vervuiler betaalt! Telkens weer heb ik haar antwoordapparaat volgescholden met de vreselijkste dingen. In mijn fantasie ben ik nog verder gegaan, reet haar met een mes helemaal open. Toen ze de telefoon weer eens niet opnam, ben ik op een avond met mijn dronken kop naar haar huis gefietst. Het licht brandde, maar ze deed niet open. Ik heb een grote steen gepakt en die keihard door haar ruit gekeild. Het gaf even een lekker gevoel om me zo ongegeneerd aan mijn wraakzucht over te geven. Ik was nog niet thuis of er belden twee jonge agenten aan. Ik gaf meteen toe dat ik het gedaan had. Ze konden er wel begrip voor opbrengen. Achteraf schaam ik me diep dat ik die ene keer ontspoord ben, haar fysiek bedreigd heb, terwijl ik normaal gesproken toch echt een rustige, aardige jongen ben.'

In de meeste gevallen is het de vrouw die een eind maakt aan relatie of huwelijk. Zo neemt in Duitsland tachtig procent van de vrouwen het initiatief tot echtscheiding, terwijl dat cijfer voor Nederland 75 procent is. Hebben mannen meer mededogen met hun vrouw of vriendin? Voelen ze zich meer verantwoordelijk voor de relatie of zijn ze misschien onverschilliger? Socioloog Cas Wouters die (samen met Bram van der Stolk) diepte-interviews hield met 23 verlaten mannen, komt met een andere verklaring: 'Vrouwen hebben een romantischer en veelomvattender liefdesideaal dan mannen, zijn minder bereid een onbevredigende verhouding in stand te houden. Behalve dat mannen meer compensatie in hun werk vinden, bleek uit ons onderzoek dat ze ruzies met hun vrouw eerder afdoen als incidenten - zonder voorgeschiedenis en vervolg - terwijl diezelfde ruzies voor hun vrouw een optelsom zijn. De mannen in ons onderzoek zeiden regelmatig: Kijk, er was wel eens wat trammelant. Maar waar is dat niet?' Verder bleek dat hun vrouw al geruime tijd, gemiddeld zelfs vier jaar, had gezegd dat ze ontevreden was over de relatie. Dat ze wel eens aan scheiding dacht. Maar de mannen lieten dat niet tot zich doordringen. Ook wilden ze niet onder ogen zien dat ze zelf ook lang niet altijd tevreden waren over de relatie, al was het maar over de seks.

Hoewel de mannen de ongenoegens van hun vrouw kenden, kwam haar vertrek voor bijna al deze mannen toch als een complete verrassing. Als een schok. Wouters: 'Ze hadden hun machtspositie blijkbaar overschat. Konden zich niet voorstellen dat er voor hun vrouw een alternatief bestond. Dachten: die gaat niet weg. Waar zou ze trouwens heen moeten?

Een andere reden waarom ze niet verwachtten dat hun vrouw hen zou verlaten, was dat ze vonden dat ze alles voor hun vrouw hadden gedaan wat in hun vermogen lag. Behalve dat ze vaak het meeste geld binnenbrachten, hadden bijna alle mannen het huis verbouwd. "Mijn vrouw wilde de slaapkamer van een prinses. Ze heeft 'm gekregen," zeiden ze dan. Ze verwachten waardering voor deze inzet in plaats van dat hun vrouw wegloopt om redenen die ze absoluut niet kunnen bevatten. Vrouwen die verlaten worden, zijn daar vooraf meestal al cht bang voor geweest.'

De reden dat mannen minder gauw bij hun vrouw weggaan dan andersom heeft k alles met eigenbelang te maken. Vooral vaders hebben veel te verliezen. Bij een scheiding worden de kinderen vaak aan de vrouw toegewezen. En wie de kinderen heeft, krijgt meestal ook het huis. En dan is de man echt alles kwijt. Een man met kinderen houdt er daarom liever een minnares op na. Cas Wouters: 'Pas hoorde ik op Schiphol een man tegen een vrouw zeggen: "Zo, nu ga ik maar weer eens naar die grijze muis van mij.'' Dat zul je een vrouw nooit horen zeggen over haar man.

Wat opvalt bij relatieproblemen: vrouwen doen vaak een beroep op het moderne liefdesideaal: gelijkheid, elkaar de ruimte geven. Mannen grijpen eerder terug op het traditionele liefdesideaal: ze moet er zijn voor mij.'

Dat laatste gold ook voor de relatiebreuk tussen David en Conny. Toen David (29) tien jaar geleden de twee jaar jongere Conny leerde kennen, was zij een onzeker meisje. Zij kwam uit een streng, calvinistisch gezin, hij uit een liberaal links milieu. David: 'In het begin hadden we wel eens ruzie omdat ik te veel mijn eigen gang ging met mijn vrienden. Ik vond dat zij mij te veel claimde. Ik heb haar gestimuleerd om naar de kunstacademie te gaan. Haar eigen leven te leiden.' Dat advies pakte Conny goed op. Te goed, vindt David nu. 'Ze ging zo haar eigen gang dat ze mij op het laatst bijna negeerde. Alsof ze alleen nog maar voor haar studie en haar vriendinnen leefde. Ze hield er geen rekening mee dat ik als onderwijzer op tijd naar bed moest. Als zij dan midden in de nacht thuiskwam, ging ze rustig nog aan het werk, waardoor ze mij uit de slaap hield. Dan kregen we weer bonje. Ze heeft regelmatig gedreigd: ik ga weg, want jij belet me in mijn vrijheid. Die dreiging heb ik nooit serieus genomen. Na elke ruzie maakte ze het toch weer goed. Ik hield ook echt van haar. Vond haar mooi. Kon erg met haar lachen. Ik dacht echt dat we voor elkaar geschapen waren.' Na zeven jaar samenwonen kondigde Conny aan dat ze op zichzelf wilde wonen. En dat ze geen relatie meer met David wilde. Hij kon vertrekken. 'Ik geloofde eerst niet dat ze het meende. Maar toen het eindelijk tot me doordrong dat het haar menens was, heb ik intens gehuild. Ik voelde me zo haar ondergeschikte. Zo machteloos. Telkens weer heb ik met haar gepraat. Dan twijfelde ze zelf ook aan haar besluit, maar uiteindelijk bleek ze toch niet te vermurwen.'

Zijn verlaten mannen er erger aan toe dan verlaten vrouwen? Psychologe dr. Batja Mesquita die aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek doet naar culturele verschillen en emoties wil het liever nuanceren: 'Ik denk dat de overeenkomsten in de emoties tussen verlaten mannen en vrouwen groter zijn dan de verschillen. Verlaten worden is voor iedereen erg om mee te maken. Het heeft ook alle kenmerken van een trauma: het gebeurt opeens, je hebt geen tijd om je aan te passen en het wijkt sterk af van je verwachtingen. Dingen die je overkomen, zijn zonder meer moeilijker te verwerken dan iets waarin je zelf de hand hebt gehad. Als je een been breekt tijdens het skin omdat je bewust een gevaarlijke helling hebt genomen, is dat beter te verdragen dan dat je door iemand wordt aangereden.

Hoe sterk het ego van een verlaten iemand wordt gekrenkt, is mede afhankelijk van de macht die je in de relatie veronderstelt of wordt verondersteld te hebben. Hoe meer macht je in een relatie hebt, hoe minder je verwacht dat je verlaten wordt. En hoe minder je een verlating verwacht, hoe harder het aankomt. Verlaten worden betekent voor een heleboel mannen dat ze hun machtspositie niet waar konden maken. Dat ze door hun vrouw te licht zijn bevonden. Een enorm gezichtsverlies.

De mate van egokrenking en gezichtsverlies voor de man hangt ook af van de cultuur waarin hij leeft. Als in die cultuur het tradionele gezin ontzettend belangrijk is en de man wordt beoordeeld als familieman, dan is zijn sociale positie in het geding als zijn vrouw hem verlaat. Hij was niet in staat een vrouw bij zich te houden. Verlaten worden betekent in sommige culturen dat je eer als man voor altijd vernietigd is. Ook de vrouw die in een dergelijke cultuur bij haar man wegloopt, is daarvan op de hoogte. In sommige culturen ga je als verlaten man zo f, ben je als gescheiden vader zo voor je leven getekend dat moord de laatste kans kan zijn om te bewijzen dat je geen doetje bent. Dat je van binnen nog niet dood bent. Dat je nog macht hebt. Begrijp me goed, ik keur moord of andersoortige agressie van verlaten mannen niet goed. Ik denk alleen dat je heel veel mist als je het gedrag van de verlaten man niet in zijn culturele context plaatst.

Een man die zijn afvallige vrouw gaat achtervolgen, probeert ook zijn macht te houden. Achtervolgen heeft dus ook met machtsvertoon te maken: laten zien, maar vooral ook zelf willen voelen dat je geen slappeling bent. Op verlaten worden met verdriet reageren, betekent dat je je onmacht erkent. Ik kan er niets meer aan doen. Dat is voor veel mannen moeilijk, zeker in culturen waar mannelijkheid hoog staat aangeschreven. Zo ontdekte ik in mijn onderzoek dat Creools-Surinaamse mannen die door hun vrouw of vriendin waren verlaten, daar bij voorkeur niet in termen van verdriet over spraken. Ze waren kwaad: hoe durft die vrouw weg te lopen. Of onverschillig: Het maakt mij niet uit, ik hield toch niet van haar. Omdat verdriet voor deze mannen een te zwakke emotie was, vertaalden ze het naar een sterke mannelijke emotie: boosheid en onverschilligheid. Toch zal een Creoolse Surinamer niet gauw zijn weggelopen vrouw doden. Wellicht komt dat omdat in deze cultuur veel alternatieven voor het gezin bestaan. De man wordt hier niet noodzakelijk als familieman gezien. Wanneer zijn vrouw hem verlaat, is dus niet zijn hele sociale positie in het geding zoals in sommige Turkse, Marokkaanse en andere milieus.

Een autochtone Nederlandse man die verlaten wordt, ervaart het eerder als een priv-probleem. Zijn omgeving kijkt hem er minder op aan, heeft eerder met hem te doen. Toch hoor ik mannen, maar ook vrouwen, in mijn eigen kringen nog vaak genoeg zeggen: ik voel me mislukt omdat mijn relatie mislukt is.'

Heeft Batja Mesquita een verklaring voor het feit dat in Duitsland verlaten mannen vier keer vaker zelfmoord plegen dan verlaten vrouwen?

'Ik denk dat dat komt doordat het zelfbeeld van een verlaten man sterker beschadigd raakt dan dat van de verlaten vrouw. Vrouwen verwachten toch al minder dat het leven gaat zoals zij dat willen. Denken minder dan mannen dat ze alle macht en controle over hun bestaan hebben. In de culturen die ik heb bestudeerd, is het leven van vrouwen zeker niet gemakkelijker dan dat van mannen. Vrouwen hebben blijkbaar meer ingecalculeerd dat ze in het leven aan het kortste eind trekken. En ook niet te vergeten: de maatschappij reikt (oudere) vrouwen een verklaring aan waarom een man haar verlaat, en die luidt: mannen vallen nu eenmaal op jong en mooi, dat zit in de aard van het beestje. Een vrouw hoeft zich dus niet zozeer af te vragen of het aan haar karakter lag dat hij genoeg van haar had. Voor mannen is zo'n culturele verklaring voor verlaten worden niet voorhanden.'

Verlaten worden is nog eens extra traumatisch omdat je niet de kans hebt gekregen je voor te bereiden op een leven na de relatiebreuk. De verlatene ziet meestal niet meteen een alternatief. Of ziet helemaal geen alternatief. Degene die verlaat daarentegen maakt een zogenaamde verwijderingsfase door, een soort innere Emigration, waarin je je mentaal kunt voorbereiden op de nieuwe levensfase. Volgens de Duitse psychoanalyticus Horst Petri, auteur van Verlaten en verlaten worden, lijdt een verlaten vrouw meer dan de verlaten man onder het gevoel nooit meer een andere partner te zullen vinden, juist omdat ze meer eisen aan een relatie stelt dan de gemiddelde man. Een vrouw heeft weer als voordeel dat ze gemakkelijker met vriendinnen over de verlating praat. Zo zou tweederde van de Duitse mannen geen vriend hebben met wie ze over emotionele zaken kunnen praten. Volgens Stephan Hermer en Hans Christian Meiser, de twee auteurs van Der verlassene Mann, zijn in de steek gelaten mannen er ook beroerder aan toe dan vrouwen omdat hun gevoelshuishouding zo in elkaar zit dat ze een gebeurtenis van deze draagwijdte niet aankunnen. Ze worden agressief of depressief, gaan vaak aan de drank om zichzelf te verdoven, verwaarlozen zichzelf, vluchten in de armen van een hoer, een nieuwe vriendin of allerlei losse vriendinnen of raken verslaafd aan hun werk. Of hij blijft wrokkig in het verleden leven, terwijl zijn ex allang in de toekomst leeft. Ook blijkt dat dat verlaten mannen de zin 'mijn vrouw heeft mij verlaten', vaak niet uit hun mond kunnen krijgen. Het ruikt te veel naar smet, naar machtsverlies, naar impotentie. Ze zeggen eerder: 'we zijn uit elkaar' dan 'mijn vrouw heeft haar buik vol van mij'.

Cas Wouters: 'Uit ons onderzoek bleek dat verlaten mannen tegenover anderen vaak gedaan hadden alsof er thuis niks aan de hand was. Ze vertelden bijvoorbeeld dat hun vrouw een ziek familielid in een andere stad verzorgde of door de huisarts met vakantie was gestuurd. Een man trok nog drie weken lang de gordijnen van de kinderkamer 's avonds dicht toen zijn vrouw en kinderen alllang vertrokken waren. Als het niet langer te verbergen viel, namen ze meestal een vrouw in vertrouwen, bijvoorbeeld een buurvrouw, een zusje of de vrouw van een vriend. Sommige mannen wilden er echt niet aan dat hun vrouw niet meer terugkomt. Zeiden bijvoorbeeld: "Ik ben al bezig de huiskamer te behangen met iets wat zij graag wil." Andere mannen beloofden hun leven te beteren, als zij maar terugkwam. Het kan soms echt een hele tijd duren voordat ze de hoop opgeven dat ze nog terugkomt.'

Maatschappelijk werker Peter John Schouten kan die reacties allemaal beamen. Sinds negen jaar begeleidt hij bij de FIOM in Bussum cursussen voor gescheiden vaders. 'Ik zie ook dat verlaten mannen helemaal geen zin meer hebben in hun werk. Waarom zou je nog hard werken als je toch je vrouw en kinderen en status kwijt bent? Waar doe je het dan nog voor? Verlaten mannen nemen inderdaad vaak veel te snel een nieuwe vriendin. Maar je kunt je ex na veertien jaar huwelijk niet als een jas uitdoen en meteen een nieuwe aantrekken. De eerste relatie na een breuk is meestal een tussenrelatie. Ik noem die vriendinnen de tussenprinsessen. Zo'n verhouding raakt vaak weer uit omdat de mannen nog lang niet los zijn van hun ex. Dan bestoken ze hun nieuwe vriendin met verhalen over haar.

Het is een mythe dat mannen altijd seks moeten hebben. Ik zie ook dat een aantal mannen daar na hun scheiding helemaal geen zin in heeft. Vrijen geeft een binding, en daar zijn ze nogal eens bang voor geworden. Of ze zijn nog zo vol van hun ex, dat ze helemaal geblokkeerd zijn voor andere vrouwen.' Schouten schat dat de helft van de mannen in zijn groepen niet begrijpt waarom hun vrouw genoeg van hen had. 'Soms zeggen de andere mannen in de groep: als je er thuis zo lamlendig bijzat als hier, dan snap ik wel dat ze je niet meer moest.' Schouten hoort vaak van de ex-echtgenotes van deze mannen: hij deed thuis helemaal niets. De mannen zeggen daarentegen: 'Ik deed alles. Een nieuwe open haard maken. De fietsen repareren. Een parketvloer leggen.' Nogal eens blijkt overspel van de vrouw de concrete aanleiding voor de echtscheiding. 'Opvallend vaak is het een buurman die wl aandacht en genegenheid voor de vrouw heeft. Als een vrouw een relatie aanknoopt met een andere vrouw, ervaren mannen dat als een nog groter gezichtsverlies. Dan voelen ze zich helemaal in hun mannelijkheid en seksualiteit aangetast.'

Schouten richt zich altijd op de rol van de mannen zelf binnen de stukgelopen relatie. Hij werkt bijvoorbeeld met 'Afscheidsrituelen'. Dan schrijven de mannen alle positieve en negatieve eigenschappen van hun ex-vrouw op. Zo heeft een man op een spierwit blad met woedende, rode uithalen zijn ex-vrouw bestempeld als: 'verschrikkelijk koppig', 'seksueel aantrekkelijk', 'machtige vrouw, zij beheerst mij', 'spontaan echt'. Een ander man is met een ingetogen zwart lettertje nogal ambivalent over zijn ex: 'suftrut', 'zeer slechte moeder', 'mijn maatje', 'zij is totale mislukking', 'volkomen betrouwbaar voor mij', 'perfecte moeder', 'rotstem'. 'Dan gaan we bekijken wat die eigenschappen met hemzelf te maken hebben.' Schouten zoekt ook uit hoe boos ze nog zijn op hun ex. Voor dat doel trekt hij een rechte streep over de grond. Het ene eind van de lijn wil zeggen: ik vermoord mijn vrouw; het andere eind: ik vergeef haar. De mannen moeten dan kiezen op welke plek ze gaan staan. 'De meesten komen ergens in het midden uit. Mijn ervaring is: een derde van de mannen reageert heel gelaten op de verlating, tweederde is woedend. Hun vrouw heeft hen dit aangedaan. Zij is fout, niet hij. Sommige mannen gaan echt heel ver in het uiten van hun boosheid. Stormen bijvoorbeeld met een honkbalknuppel op hun vrouw of rivaal af. Woede die vaak uit machteloosheid voorkomt, want ze kunnen de situatie toch niet naar hun hand zetten. En dan krijgen ze bijvoorbeeld een straatverbod en voelen ze zich nog machtelozer. De agressie die deze mannen hebben, kun je ook als een vorm van energie en kracht zien, die je moet ombuigen naar iets positiefs. Boosheid ligt vaak heel dicht bij verdriet. Ik probeer bij het verdriet van deze mannen te komen. Bij een goede verwerking van een trauma horen na de ontkenning en de boosheid immers het verdriet en daarna de berusting, aanvaarding en loslating. Ik werk ook met hen aan een nieuwe betekenis van hun vaderschap. Ik zeg altijd: een echtscheiding is een unieke kans je vaderschap te herzien. De meeste mannen zien als gevolg van de omgangsregeling hun kinderen minder vaak dan daarvoor. Dan gaat het erom de kwaliteit van het contact te verhogen. Ik vraag de mannen naar de goede momenten met hun eigen vader. En dat blijken altijd intieme momenten te zijn. Zoals die keer dat hun vader hun hand vastpakte. Of een ontroerend verhaal vertelde over zijn jeugd. Dat willen jouw kinderen ook, zeg ik dan. Dat is veel belangrijker dan een snelle hap bij McDonald's of een uitstapje naar een ponypark.' Schouten merkt dat mannen die door hun vrouw zijn verlaten omdat zij erachter kwam dat hij een minnares had, uit schuldgevoel vaak te veel toegeven in de omgangsregeling. 'Ze nemen meestal honderd procent schuld voor het stuklopen van de relatie op zich. Dat hoeft nou ook weer niet. Ik laat ze naar hun ex-vrouw kijken. Wat deed zij?' Verder probeert hij mannen te begeleiden naar een goede, nieuwe relatie, want dat willen ze toch eigenlijk allemaal. Ook al zijn ze op een bizarre manier verlaten. Zoals die ene man die 's avonds bij thuiskomst een pan met water op de kachel vond met een baksteen erin. Ernaast lag een briefje van zijn vrouw. 'Als deze steen gaar is, kom ik terug.'

Socaal-psycholoog Judith van der Graaf vroeg 54 mannen en 50 vrouwen waarom ze relaties (zouden) verbreken. Ook zij concludeert dat vrouwen eerder dan mannen geneigd zijn een punt achter de verhouding te zetten. Mannen noemden gemiddeld slechts twee redenen om een relatie te verbreken, vrouwen maar liefst zeven. Vrouwen noemen beduidend vaker dan mannen de volgende redenen voor een (mogelijke) relatiebreuk: Mijn partner heeft een ander. Hij begrijpt me niet. Ik krijg niet genoeg aandacht. Mijn partner wil zich nog niet binden. Het uiterlijk van de partner, slechte seks en het oordeel van anderen over de geliefde scoren vrij laag als redenen om de partner de bons te geven.

Nora: 'Wat zie je als mijn heiligste plichten?'

Helmer:'Dat moet ik jou zeggen. Zijn het niet de plichten tegenover je man en kinderen?' te: Nora: 'Ik heb ook andere heilige plichten.'

Helmer: 'Die heb je niet.

Welke plichten zijn dat dan?'

Nora: 'Plichten jegens mezelf.'

Helmer: 'Jij bent in de eerste plaats echtgenote en moeder.'

Nora: 'Daarin geloof ik niet meer.

Ik geloof dat ik op de eerste plaats mens ben (...) of tenminste dat probeer te worden.' (Uit: Nora of Het Poppenhuis van Ibsen)