stefan stefan 2 1 2008-01-07T18:20:00Z 2009-01-12T17:11:00Z 1 960 5281 zuid 44 12 6229 10.2625 Clean 21 MicrosoftInternetExplorer4

Een nationale psychose

 

Bas Heijne

 

Het stond er wat plompverloren, maar het loog er niet om: enkele dagen na de terroristische aanslagen in de Verenigde Staten schreef J. L. Heldring op deze plek dat honderdduizend doden in Rwanda hem minder raakten dan een paar duizend in New York. Laten we eerlijk zijn, schreef hij er nog bij, daarmee implicerend dat wij, Nederlanders dus, dat gevoel wel zouden delen, ook al durfden we het niet te zeggen. Verfrissend ferm klonk dat, want het is een schaamtevolle waarheid dat leed dichtbij je meer doet dan leed op afstand, en niets schept zoveel afstand als een andere cultuur en een andere huidskleur. Er bestaat een hiŽrarchie van vereenzelviging met andermans ellende: eerst is er de kring van familie en dierbaren, dan volgt de directe omgeving, vervolgens de eigen natie, enzovoort, en het medeleven dat overblijft voor catastrofes in landen als Rwanda heeft de reikwijdte van een gironummer. Het is hard, wilde Heldring ons zeggen, maar het is waar.

 

Laten we eerlijk zijn in de dagen na de aanslagen in Amerika werden heel veel Nederlanders plotseling erg eerlijk. Ineens waren er heel veel dingen die maar eens gezegd moesten worden: over ons gebrek aan vaderlandsliefde, over onze bevrijders die nu onze steun nodig hebben, over de islam als een hopeloos achterop geraakte beschaving. Nova-journalisten spraken plotseling over `Nederlanders en moslims', alsof je nooit allebei tegelijk zou kunnen zijn. Ook onze columnisten lieten zich van hun eerlijkste kant zien: nadat ieder van hen ingehaakt had met het leed van de Amerikaanse slachtoffers door een eigen kind, een verre neef of nicht binnen een straal van duizend kilometer van de rampplekken te lokaliseren, werd onvoorwaardelijke trouw aan de Amerikaanse president gezworen. Je moest wel helemaal geen gevoel hebben om op momenten als dit je hoofd te gebruiken. In het Parool beschuldigden vader en zoon Heertje iedereen die het waagde na te denken over wat er nu eigenlijk gebeurd was zo ongeveer van landverraad; columnisten als Ronald Plasterk en Leon de Winter richtten een orgie van retoriek aan en eisten op hoge toon trouw aan de vlag de Amerikaanse vlag. In deze krant verklaarde Elsbeth Etty haar steun aan welk Amerikaans antwoord dan ook: ,,De uitschakeling met militaire middelen van fundamentalistische regimes is nu een realistische opie.''

 

Oorlog, trouw, moed, trots, eigenwaarde, de grote woorden waren allemaal terug, net als hun niet minder opwindende bijbetekenissen: bestrijden, uitroeien, verdelgen, wortel en tak. Een lelijke Hollandse eigenschap, voorbehoud maken, was afgeschaft, er kon eindelijk eens gezwolgen worden. Onverwachts groeide er iets dat niemand hier meer voor mogelijk had gehouden, een nationaal bewustzijn. Alleen was het een van de Amerikanen geleend bewustzijn; je kon je alleen heel erg Nederlander voelen door trouw aan Amerika te zweren. Wij zijn allemaal Amerikanen, hoorde je steeds, maar bedoeld werd: we mogen even doen alsof we Amerikaan zijn.

 

Het was eindelijk oorlog. Ook Nederland verkeerde in staat van oorlog, alleen wisten we nog niet helemaal met wie, maar dat zouden de Amerikanen ons snel genoeg mededelen zodra ze het zelf wisten. De fractievoorzitter van GroenLinks die bezwaren probeerde te maken tegen een blanco oorlogsvolmacht, werd als lulletje RosenmŲller in de hoek gezet. Nietzsche en Machiavelli, dat waren de nieuwe helden van de Nederlandse parlementariŽrs.

 

Nu, tweeŽnhalve week na de aanslag, begint die oorlogsstemming alweer danig in te zakken. Het is ook moeilijk om oorlogszuchtig te blijven wanneer er helemaal geen oorlog is. De Amerikanen beginnen zoiets als een verstandig beleid te ontwikkelen, ze begrijpen ook wel dat hun internationale coalitie ter bestrijding van het terrorisme bij de eerste beelden van een uitgebrande schoolbus akelig kan gaan wankelen. Nu al zijn er te veel beelden van wanhopige Afghanen te zien geweest, om blinde wraakzucht nog acceptabel te laten zijn. Anders gezegd: de Afghanen zijn de afgelopen dagen flink geklommen op de lijst van Heldring. Of ze de Rwandezen al voorbij zijn gestreefd is nog de vraag, maar we hebben in ieder geval gezien dat het om echte mensen gaat en dan gaat platbombarderen je toch net iets moeilijker af.

 

Dat is mijn bezwaar tegen de eerlijkheid van Heldring. Met zijn harde uitspraak keert hij zich tegen de humanistische politiek-correcte gedachte dat menselijk leed geen rangorde kent; en iedereen weet uit eigen ervaring dat hij gelijk heeft, want zo voelt het. Maar sinds wanneer is het gevoel de maat der dingen? Aldus geredeneerd kan het moslims niet kwalijk genomen worden dat zij een paar honderd dode Palestijnen veel erger vinden dan zesduizend dode Amerikanen.

 

Is het de taak van een intellectueel om de dingen zoals ze ervaren worden domweg te bevestigen? De implicatie is dat je je moet neerleggen bij wat je gevoel je ingeeft: en in dat geval is de dood van anonieme mannen met tulbanden en baarden en ingepakte vrouwen veel minder erg dan die van New-Yorkse kantoormedewerkers die een keer een borrel hebben gedronken met de zuster van de vriendin van je neef. Je verstand zegt iets anders, maar daar heb je nu even geen boodschap aan.

 

Laten we eerlijk zijn de afgelopen weken heeft een groot aantal Nederlandse intellectuelen zich uitstekend gekweten van wat juist niet hun taak is; ze hebben zich onbekommerd mee laten slepen door spontane emoties, ze hebben zich schuldig gemaakt aan de retoriek van volk en vaderland, het gezonde volksgevoel gehuldigd en meegeholpen Nederland in een verdwaasde oorlogsstemming te brengen, die nu zijn uitweg vindt in een wijdverbreide angst voor terreuraanslagen op eigen bodem en discussies over biochemische aanvallen van buitenaf. Ze hebben uitspraken gedaan over de aard van de islam zonder precies te weten waar Afghanistan ligt. Ze hebben zich afgewend van het halfslachtige linkse wensdenken en opgelucht toegegeven aan hun verlangen naar enkelvoudige waarheden. Ze hebben, kortom, een aangewakkerd in plaats van die te doorgronden en te bestrijden. Daarmee hebben ze de daders van de aanslagen in Amerika in de kaart gespeeld. Massapsychose is het belangrijkste doel van terroristen.