stefan stefan 3 7 2008-01-04T11:23:00Z 2009-04-15T19:33:00Z 3 1631 9120 zuid 611 38 10717 10.2625 120 Clean 21 MicrosoftInternetExplorer4

Belastingdienst werd afhankelijk van IBM

 

Joep Dohmen

 

Europese aanbestedingsregels geschonden bij projecten ter waarde van zeker 120 miljoen euro

 

Bij het aanbesteden van ICT-projecten schond de bewust de aanbestedingsregels. Veel opdrachten gingen naar .

 

Afspraken maken tegen de wet in, door medewerkers van de , kan absoluut niet.

 

Toenmalig staatssecretaris Joop Wijn (FinanciŽn, CDA) toonde zich in 2004 ferm in de Tweede Kamer.

 

Wat was het geval? Her en der bleken woonwagencentra fiscale vrijstaatjes. Belastinginspecties lieten de bewoners slechts een paar procent belasting betalen, en dat was in strijd met de wet. Ik maak mij daar behoorlijk boos om, sprak Wijn.

 

De staatssecretaris beloofde de Kamer dat 18.000 belastingambtenaren een opfriscursus formeel recht zouden krijgen, om de wet onder de aandacht te brengen.

 

Vorige week bleek dat de zich opnieuw niet aan de wet gehouden had. Dit keer waren het de aanbestedingsregels, die eerlijke kansen voor bedrijven op overheidsopdrachten waarborgen. De Algemene Rekenkamer meldde dat de Belastingdienst vorig jaar voor 9 miljoen euro aan automatiseringsopdrachten in strijd met Europese regels had aanbesteed. Bij alle ministeries ging het om zeker 43,4 miljoen euro.

 

Het schenden van aanbestedingsregels past niet bij de Belastingdienst, die een onkreukbaar imago heeft. Het is ook in strijd met de eis dat de dienst rechtmatig moet handelen. Dat is een van de vaste waarden van de , schreef toenmalig staatssecretaris (nu minister) Wouter Bos (FinanciŽn, PvdA) in 2002 aan de Tweede Kamer.

 

Uit onderzoek van NRC Handelsblad blijkt dat de niet zo onkreukbaar is als het imago doet geloven.

 

De dienst heeft, bij het verstrekken van automatiseringsopdrachten, jarenlang bewust aanbestedingsregels ontdoken. Het gaat sinds 1999 om opdrachten met een gezamenlijke waarde van 120 miljoen euro, mogelijk zelfs 180 miljoen euro of meer. Het leidde tot te dure ICT-opdrachten, tot bevoordeling van bedrijven en tot het ten onrechte buitensluiten van andere bedrijven.

 

De krant baseert zich op informatie van (ex)ambtenaren van de dienst, op interne documenten van de dienst en op informatie van het departement zelf. De identiteit van de (ex)ambtenaren wordt door de krant beschermd.

 

Terug naar de belofte van Joop Wijn dat hij 18.000 ambtenaren op cursus zou sturen. Ook bij het uitvoeren van die belofte schond de de aanbestedingsregels. De software, nodig om de cursus aan te bieden, liet de leveren door Nederland, dochter van s werelds grootste ICT-dienstverlener. Andere bedrijven mochten geen offerte indienen.

 

IBM had een nauwe band met het Centrum voor ICT (B/CICT) in Apeldoorn, de afdeling van de Belastingdienst die verantwoordelijk is voor de automatisering (ICT-uitgaven 2006: 400 miljoen euro, 4.200 medewerkers).

 

Onderzoek van deze krant maakt duidelijk dat jarenlang is bevoordeeld door B/CICT. De dienst sloot met het bedrijf een strategische alliantie. Daarmee was de wettelijk verplichte concurrentie uitgeschakeld. Al in 1999 kreeg een opdracht die onrechtmatig tot stand kwam. Het was een meerjarige overeenkomst voor de afname van software, diensten en opleidingen. Dat was het ESSO-contract. ESSO staat voor Enterprise Software & Service Option. Het contract - waarde van 5 miljoen euro - had Europees aanbesteed moeten worden.

 

Tussen 2000 en 2002 nam B/CICT voor 43,5 miljoen diensten en producten af van . De concurrentie kreeg weer geen kans. In 2003 sloot B/CICT een nieuw ESSO-contract. Weer met . Ook naar dit contract - waarde 27,1 miljoen euro - mochten andere bedrijven niet meedingen. In 2004 volgde een uitbreiding van het ESSO-contract voor 12 miljoen euro. Weer niet aanbesteed.

 

Dan was er in 2004 de opdracht voor IBM voor het elektronisch aangifte doen van bedrijven: 10 miljoen euro, niet aanbesteed. En vorig jaar was er een opdracht voor , voor 59,3 miljoen euro. Deze opdracht is, volgens de accountantsdienst van het ministerie, mogelijk niet volgens de regels gegund.

 

Door de meerjarige contracten met IBM zijn vanaf 1999 tientallen individuele ICT-opdrachten (ten onrechte) niet aanbesteed. groeide - zonder de last van de concurrentie - uit tot een van de grotere ICT-dienstverleners van de . En zonder concurrentie kon dure offertes indienen, melden de ambtenaren met wie de krant sprak.

 

Dat staat ook op papier. Zoals in een intern memo (6 mei 2004) van B/CICT over het werk van voor het elektronisch aangeven van ondernemers: Het door gehanteerde prijsniveau ligt significant hoger.

 

B/CICT was nochtans tevreden met . In het interne rapport Leveranciersanalyse (12 december 2002) wordt geadviseerd om een hechtere samenwerking aan te gaan met het bedrijf, ook al raakte de steeds meer afhankelijk van . Naarmate B/CICT meer soft- en hardware afnam, groeide de productafhankelijkheid. Zoals bij het mainframe, een zeer grote computer. Dat is de cash cow van , staat in de leveranciersanalyse. De hard- en software voor het -mainframe konden namelijk niet door andere dienstverleners geleverd worden. Maar ook klussen waarvoor wel alternatieve leveranciers of dienstverleners waren, gingen meer dan eens rechtstreeks naar .

 

B/CICT leek wel een filiaal van , zeggen de ambtenaren. De afdeling huurde voor de elektronische aangifte door ondernemers IBM in als adviseur ťn als uitvoerder. Een ambtenaar: We waren zelf niet goed in staat de technische eisen te specificeren. Als je dat een leverancier laat doen, en je laat hem ook het werk uitvoeren, dan wordt het een dure grap.

 

De exclusieve IBM-opdrachten zijn niet terug te vinden in de databank van het Europese Publicatieblad (http://ted.europa.eu/). Daarin horen overheidsdiensten aanbestedingen (boven 137.000 euro) te melden. Dat gebeurde dus niet.

 

Uit de databank blijkt ook dat de onregelmatigheden zich niet tot beperken. De meldde meer ICT-aanbestedingen niet of niet volledig, en bevoordeelde ook andere bedrijven.

 

Daaronder zijn grote opdrachten en kleine, zoals voor Gooiconsult uit Huizen. Dat bureau kreeg in 2004 opdrachten voor 316.000 euro. Ook niet aanbesteed en niet gemeld aan Brussel.

 

De conclusie is dat aanbestedingen met enige regelmaat zijn vermeden, bedrijven zijn bevoordeeld, offertes te duur waren en Europa is genegeerd. Maar ook Den Haag blijkt bedot. Dat zit zo. Tegen het einde van elk jaar is het praktijk bij B/CICT om geld, dat op de begroting over is, op te maken. Het management vraagt om vůůr het sluiten van het boekjaar projecten aan te leveren, zeggen de ambtenaren. Als er geld over is, soms tientallen miljoenen, moet dat snel worden uitgegeven. Anders bestaat het risico dat Den Haag het jaar daarna het budget verlaagt. De betalingen moeten vůůr het einde van het boekjaar de deur uit. Voor lange procedures is dan geen tijd.

 

Een voorbeeld is het tweede ESSO-contract. De bijbehorende 27,1 miljoen euro is op 27 december 2003 overgeboekt naar . Zo kreeg het bedrijf vooruitbetaald voor opdrachten die pas jaren later zouden komen.

 

Het ministerie van FinanciŽn bevestigt de transactie. Het departement zegt te werken met een kasstelsel waarbij een samenspel van factoren het moment van betaling bepaalt. Daarin kan passen dat een betaling op een bepaald moment wordt gedaan om in een boekjaar te passen.

 

Het ministerie geeft toe dat niet altijd de juiste procedure is gevolgd om een opdracht te gunnen, en dat gunningen niet altijd Europees zijn gemeld.

 

Volgens het ministerie betrof het vooral automatiseringsprojecten die gezien het maatschappelijke belang snel moesten worden uitgevoerd, en mantelcontracten voor onderhoud en uitbreiding van reeds bestaande systemen.

 

Hoewel het om uitzonderingsgevallen zou gaan, heeft staatssecretaris De Jager inmiddels de uitdrukkelijk gevraagd de aanbestedingregels goed te volgen.

 

Het ministerie is, na vragen van deze krant, een onderzoek begonnen naar de foute aanbestedingen. Dat onderzoek leverde inmiddels een nog niet volledig overzicht op. Daaruit blijkt dat tussen 2003 en 2005 bij opdrachten ter waarde van 41 miljoen euro de regels zijn geschonden. Daarbij zijn verschillende opdrachten die exclusief naar gingen.

 

Uit de informatie van het departement blijkt ook dat er in 2006 meer aan de hand was dan de door de rekenkamer genoemde 9 miljoen euro aan foute aanbestedingen. Mogelijk zijn ook bij andere ICT-opdrachten (ter waarde van 60,3 miljoen euro) de regels geschonden. Daarvan ging 59,3 miljoen euro naar .

 

Rest de vraag: waarom zijn de aanbestedingsregels niet gevolgd? Daarover zijn de ambtenaren eensluidend: gemak dient de mens. Het werkt prettig met dezelfde bedrijven, zeker als de eigen dienst niet alle deskundigheid in huis heeft, zoals bij B/CICT. Daarnaast waren er de al genoemde afhankelijkheid van en de praktijk om het budget op te maken vůůr het einde van het jaar.

 

Maar er is nog een reden: tijdgebrek. De Tweede Kamer legde afgelopen jaren steeds meer taken bij de Belastingdienst. De premieheffing en -inning van werknemersverzekeringen, de uitvoering van zorg-, huur- en kinderopvangtoeslag en het innen en heffen van de inkomensafhankelijke zorgbijdrage.

 

Tegelijkertijd vroeg de politiek korte opleveringstermijnen van de bijbehorende automatisering. In beheersverslagen van de heet dat bestuurlijke druk. Die druk was te hoog, zeggen de ambtenaren. De ging over de schreef om de deadlines te halen. Een medewerker zegt het zo: Als voor het bouwen van een huis twaalf maanden staat, en de opdrachtgever wil dat het huis in zes maanden klaar is, moet je niet vragen of het aan het Bouwbesluit voldoet.

 

Tijdsdruk is ook een van de redenen voor de automatiseringsproblemen waarmee de sinds 2004 kampt. Er was volgens de medewerkers onvoldoende tijd om goede systemen te ontwerpen, te bouwen en te testen. Het leidde tot kwalitatief inferieure automatiseringsproducten. Dat hebben de klanten van de gemerkt.

 

Als er geld over is, moet dat snelworden uitgegeven ICT-bedrijf Nederland is jarenlang bevoordeeld door de bij het verstrekken van automatiseringsopdrachten. Tussen het bedrijf en de dienst bestond een nauwe band. Toen de in 1999 de eerste keer op onrechtmatige wijze een opdracht aan gaf, was Amandus Lundqvist directeur bij . Lundqvist, nu voorzitter van het college van bestuur van de TU Eindhoven, deed begin dit jaar op verzoek van staatssecretaris Jan Kees de Jager (belastingen, CDA) onafhankelijk onderzoek naar onregelmatigheden binnen het softwarebedrijf van De Jager. Lundqvist pleitte De Jager vrij.