Glorious Revolution

Dit prachtig uitgegeven boek is de vrucht van een van de historische congressen die in 1988 en 1989 de Glorious Revolution herdachten. In de herfst van 1688 stak stadhouder Willem III met een vloot en leger over naar Engeland en verdreef zijn schoonvader, de rooms-katholieke koning Jacobus II, van de troon. In de Nederlandse geschiedenis is de gebeurtenis nooit louter positief beoordeeld. Een glorieuze onderneming, zeker, maar ook het begin van de grote oorlogen tegen het Frankrijk van Lodewijk XIV, waarin de Republiek voor het laatst als grote mogendheid optrad.

In Engeland daarentegen vormde de omwenteling van 1688-1689 de hoeksteen van de Whig interpretation of history, de voorstelling dat de hele Engelse geschiedenis onvermijdelijk en als vanzelf, zonder al te grote schokken, uitliep op vrijheid en een parlementaire democratie. De katholieke Jacobus II, die probeerde een absolutistisch koningsschap te vormen naar Frans model, plaatste zich buiten de Engelse traditie en het is volgens deze opvatting niet verwonderlijk dat hij in de steek werd gelaten door vrijwel de gehele Engelse politieke elite.

De Whig interpretation van de gebeurtenissen in 1688 is al decennia lang een favoriet slachtoffer van historici. In deze bundel is het verzet ertegen op twee manieren aanwezig. Bewust wordt in artikelen ook aandacht geschonken aan de wereld buiten het rechtsgebied van de Engelse kroon, dus aan de gevolgen van de revolutie in Ierland, Schotland, Amerika, aan de achtergronden in Nederland, alsmede aan de verschillende continentale consequenties. Daarnaast draagt het boek in bijzondere mate het stempel van de redacteur, Jonathan Israel. Zijn twee bijdragen omvatten een vijfde van het boek. Van twee van de veertien overige artikelen is hij bovendien coauteur.

Israel is een historicus die van onvermijdelijke ontwikkelingen op de lange duur, of ze nu economisch of constitutioneel van aard zijn, weinig moet hebben. Het gaat hem vooral om politieke beslissingen en militaire lotgevallen. Israel schrijft over de mensen die macht probeerden te gebruiken om geschiedenis te maken, en blijft volledig binnen hun horizon. Dat is een wereld van grote verdeeldheden, heftige conflicten, volledige verwarringen, onverwachte uitkomsten. Een zekere overvloed van bijvoeglijke naamwoorden karakteriseert Israels historische stijl.

In zo'n soort geschiedenis verdwijnt de Whig interpretation bijna vanzelf. De uitkomst van 1688-1689 was door de deelnemers niet voorzien, niet bedoeld en deels niet gewild. Het succes van de overtocht en de machtswisseling waren aanvankelijk hoogst onzeker. De zekerheid van het nieuwe regime berustte ook op macht in haar bruutste vorm:  Israel eindigt zijn inleiding op de bundel met het Franse en Jacobitische propagandabeeld van Willem III, die afgeschilderd wordt als een nieuwe Cromwell, een dictator die zowel de koning als het parlement aan zijn wil en macht onderwerpt.

Hugh Trevor-Roper mag in een prachtig geschreven slotessay uitleggen dat het feitelijke resultaat van 1688 Groot-BrittanniŽ waarschijnlijk behoedde voor een gewelddadige omwenteling zoals Frankrijk een eeuw later meemaakte. Maar de duurzaamheid van de politieke uitkomst van 1688 en de onvermijdelijkheid daarvan zijn dan al zeer grondig uit elkaar gehaald.

In plaats van grote lijnen heeft men hier gedegen geschiedschrijving vol dramatische gebeurtenissen, zoals de beschrijving van de magnifieke passage van de invasievloot met zijn twintigduizend soldaten en zevenduizend paarden door het Kanaal, op weg naar de zuidkust van Engeland. Men had gewacht op achterblijvers en had de vloot op slagorde gebracht voor de toeschouwers op de kusten. Zeilen zover het oog kon zien. De oorlogsschepen op beide flanken van de vierhonderd transportschepen vuurden hun kanonnen af in saluut voor de vijand in Dover Castle en het Franse garnizoen van Calais. De regimenten van het Staatse leger stonden in paradeformatie op dek, met slaande trom.