schijnbewegingen van een melancholicus K. van Berkel 9 MEI 1996 nRC

Op het snijvlak van de psychologie, geneeskunde en de neurowetenschappen zoeken hij en zijn vakgenoten naar hoe het brein de geest voortbrengt

Het bewustzijn, zo begon hij zijn lezing, 'is een fascinerend maar ongrijpbaar fenomeen. Er zijn meer dan vijftienduizend artikelen over geschrechevenalle zonder.een oplossing

De rechter hersenhelft bestuurt en registreert alles aan de linkerkant van het li-

chaam, en de linkerhelft de rechterkant

Bij W.J.-bleek de ene hersenhelft niet te weten wat de andere zag. Over beelden die de linker hersenhelft in het rechter visuele veld pad gezien, kon W. J. vertellen. In de linker hersenhelft huist immers he ''spraakvermogen. Maar voor plaatjes die, aan de rechter helft waren getoond leek W.J. wel blind

Het'meest onwaarschijnlijke", vindt Gazzaniga nog steeds, "is dat split-brain patiŽnten niets merken van de verandering door de operatie! Ze klagen niet over het feit dat ze de hele linkerhelft van je gezicht niet zien

Hoe bewerktstrelligt een brein waarin functies duidelijk ver deeld zijn een verenigd gevoel vanzelf?

FrŠncis Crick, een van de ontdekkers van de DNA-structuur, zoekt tegenwoordig naar de zenuwceffen die verantwoordelijk zijn voor het visuele bewustzijn, en zegt dat bewustzijn terk afhangt van verbindingen tussen (de hersenschors en de dieper gelegen thalamus. Vilayanur Ramachandran, die onder meer bekend is vanwege zijn onderzoek naar fantoomledematen, zoekt het in gebiedjes in de slaapkwabben en de voorhoofdskwab. En de Duit ser Hans Flohr denkt dat zenuwen di gevoelig zijn voor de stof N-methyl-Dį aspartaat (NMDA) ermee te maken heb ben, omdat veel bewustzijn-blokkeren de narcosemiddelen op die zenuwel aangrijpen.

Is er een specifiťk gebied voor bewustzijn in het brein, waar de informatie uit alle functies zoals geheugen, taal, of visuele waarneming, doorheen moet voordat je

verlicht' bent? Of heeft elke functie zelf die mogelijkheid? Ik denk het laatste." In Gazzanigas model is bewustzijn verspreid over het brein, in een netwerk van gespecialiseerde onderdelen

Hoe krijgen we, met al die deelbewustzijnen in ons hoofd, nu een samenhangende, bewuste beleving? Dat is, denkt Gazzaniga, exclusief een taak van de linker hersenhelft.

De interpreteerfunctie ontdekten Gazzaniga en zijrn collega's door het volge de experiment: ze toonden de link :I hersenhelft ó via het rechter gezichtsveld - van een split-brainpatiŽnt een kippenpoot, en de rechter hersenhel t een sneeuwtaafereeltje. Met iedere hand moest de patiiŽnt het plaatje uit een serie kiezen dat het meest overeen kwam met wat hij had gezien. De rechterhand, aangestuurd door de bewust ziende li - nkerhelft, koos een plaatje van een kip , en de linkerhand een afbeelding van een sneeuwruimer. Toen de patiŽnt zijn keuzes moest toelichten zei hij: '0, simpel. De kippenpoot hoort bij de kip, e je hebt een sneeuwruimer nodig om het kippenhok schoon te maken.' De onderzoekers vielen van hun stoel van verba zing

Steeds bleek de linkerhelft een verklaring te verzinnen voor het gedrag dat de patiŽnt vertoonde.

De interpreter is zo goed als de gegevens die hij binnenkrijgt", benadrukt Gazzaniga. "Als hij bizarre informatie binnenkrijgt, zal hij ook met een bizarre verklaring komen.

Seconde na seconde herberekent de interpreter onze realiteit. Daarbij leunt hij vooral op visuele informatie. Gazzaniga vertelt over zijn ervaring met een virtual realitybril, waarmee de gebruiker in situaties terecht komt die door een computer gesimuleerd zijn. "Die bril kaapt je brein, onmiddellijk! Je wťťt dat je in iemands ab bent, en op een betonnen vloer oopt, maar zodra de onderzoeker een gapend gat in die vloer simuleert, spring je achteruit, gaat je hart teleeer, en staat het zweet in je handen. Dan realiseer je je dat al onze realiteit virtueel is." Kunnen we de interpreter dan bescho wen als ons echte bewustziin? Nee.

SOCIALE INTERACTIE Dat we ooit zullen weten waar in de hersenen ons bewustzijn precies zit, en hoe het werkt, lijkt op dit moment onwaarschijnlijk.

Een nog grotere vraag is waarom we het hebben. Gazzaniga denkt dat het met sociale interactie te maken heeft

Gewoon gaan zitten lezen,, hoe verleidelijk dat ook is, mag niet van de auteur

Hij moet vertrouwd zijn met Schopenhauers eerdere boek. de filosofische

verhandeling Ueber die viertache Wur- zei des Satzes vom zureichenden Grunte. Hij moet bovendien thuis zijn in de filosofie van Immanuel-Kant.

wat 'kunnen wij kennen?' _

Hij is een denker voor schrijvers, en geen filosoof wiens, werk zich leent voor het vergelijkend komma-onder- Zoek van de, universitaire filosofen die hij in zijn tweede belangrijke boek,..de Parerga und Paralipomena, zo sardo nisch te kijk heeft gezet.

Je hebt objťcten en je hebt subjecten; je hebt, anders gezegd, de dingen en lui die erover praten. De vraag is nu waar wij, die praters, het over hebben wanneer wij het over de dingen hebben en wat de dingen zijn wanneer wij het niet over hen hebben

Het wantrouwen tegen de waarnemingen, tegen wat Kant de 'fenomenale wereld' heeft genoemd zit er aLvanaf eerste bladziide in.

Het is onthutsend om te lezen-met hoeveel
zorg Schopenhauer zich van Kant ontdoet.

Wat er voor in de-plaats-komt is een systeem waarin de wil de harde kern van het kenvermogen vormt - en daarmee van de kennis en daarmee van de hele werkelijkheid. Geen Platoonse herinnering aan ideeŽn, geen construcde van Kantiaanse 'vormen van aanschouwing' en 'categorieŽn' die als manieren van- kennen, als voorwaarden voor het kennen, de garantie voor de deugdelijkheid van kennis afgeven - maar de wil.

De wereld en de dingen blijven net zo onbetrouwbaar als ze altijd al geweest zijn, maar ze stuiten. zodra we kennis van hen nemen, op de wil. Het is de wil die reageert op de voorstelling, en doordat de wil dat doet, komen we aan de

weet dat de wil bestaat

Het subject neemt het over van de objecten en wordt, het is net goochelen, daardoor bet meest hardnekkige_object.

Ziin levensloop is een aaneenschakeling van ruzies en misverstanden en zijn filosofie roept meer vragen op dan zij beantwoordt.

welke filosoof van betekenis heeft ooit de metafysica van Des- cartes.serieus genomen'.

met welke problemen heeft descartes de westerse cultuur niet opoe-' zadeld door zijn dualisme van geest en lichaam?

Hij werd opgevoed door de moeder van zijn moeder en had zijn leven lang een moeizame, uitierst gereserveerde verhouding met zijn vader.

Nadat ik enkele jaren op deze wijze had doorgebracht met het be- studeren van het boek der wereld, en getracht had enige ervaring op te toen, nam ik op zekere dag het besluit om ook bij mijzelf te rade te gaan, en al wat in mij was, te benutten voor het kiezen van de weg die ik had te gaan. En dit lukte me, geloof ik, veel beter dan wanneer ik noch mijn land, noch mijn boeken ooit in de steek had gelaten.

Het discours biedt zich gedeeltelijk aan als een autobiografie, maar er is geen autobiografie zo vol misleiding 'als dit meesterwerkje van Descartes.

Van zijn filosofische roeping be-'wast is geworden, wordt namelijk met geen woord gerept van degene die daar een beslissende invloed op heeft uitgeoefend, de Nederlandse natuurfilosoof Isaac Beeckman.

Na vele omzwervingen was escarte in de jaren twintig in Parijs teruggekeerd en daar had hij zich geeel aan de wiskunde en de natuurfilosofie gewijd.

Dat over een geheel nieuwe, mechanistische verklaring van de natuurverschijnselen.

Descartes heeft het zů voorgesteld ó en generaties filosofen en historici na hem hebben het geloofd ó dat zijn werk is opgebouwd vanuit enkele eenvoudige en heldere begrippen die onbetwijfelbaar zijn en die dus konden dienen als de fundamenten voor een werkelijk sluitend stelsel in de natuurwetenschap en de filosofie. De systematische twijfel die uitmondde in de vaststelling dat hij bij alle twijfel er toch niet aan kon twijfelen dat hij twijfelde. en dat er dus iets was ó hijzelf als denkend wezen ó dat werkelijk be stond, het befaamde Cogito ergo sum zou de basis zijn geweest voor het hele filosofische stelsel dat hij nagelaten heeft.

Er waren al vele gaten geschoten in

het beeld dat de aristotelici van de natuur presenteerden, maar een werkelijk alternatief was nog niet voorhanden. Door uit te gaan van zuiver mechanische begrippen en te laten zien hoe uit het samenspel van kleine, volstrekt inerte materiedeeltjes die volgens bepaalde wetten bewogen, een wereld kon worden opgebouwd die niet te onderscheiden is van de wereld die wij om ons heen ervaren, hoopte

escartes als eerste in staat te zijn zo'n alternatief voor het aristotelisme aan te dragen.

In 1633 kwam er echter een kink in de kabel. Uit Rome bereikte Descartes het bericht dat GalileÔ om zijn copernicaanse overtuiging veroordeeld was en dat propaganda voor de theorie dat de aarde om de zon en om haar-eigen as draaide verboden was.

Hij liet het werk aan Le Monde' verder rusten en begon aan een allesomvattende methodologische en metafysische verantwoording van zijn natuurfilosofische overtuigingen. Descartes was tot dat moment vooral wiskundige en natuurfilosoof, maar

voelde zich door de veroordeling van GalileÔ gedwongen metafysicus te

worden.

dan misschien wel nieuw en ongewoon was, maar dat de fundamenten degelijk, vertrouwd en voor de Kerk aanvaardbaar waren.

Op vrijwel elk terrein waren de ideeŽn van de aristotelici weerlegd, maar bij gebrek aan een volwaardig alternatief dat zowel de kosmologie als de fysiologie en metafysica omvatte, hield iedereen die een overzicht wilde krijgen het toch maar bij het aristotelisme.

Dankzij het Cartesianisme kwam er weer enige orde in een uitermate verward filosofische en wetenschappelijk debat en zowel de filosofie als de wetenschap hebben daar baat bij gehad.