Welk model moet het worden? Angelsaksich Rijnlands Chinees
Twijfels over de werking van de vrije markt: Ben Knapen versus Sweder van Wijnbergen


Ben Knapen
Opinie | Zaterdag 11-10-2008 | Sectie: Overig | Pagina: O01 | Ben Knapen
Angelsaksische regels van transparantie en toezicht zijn in zekere zin een rookgordijn


Hank Paulson is de ideale man van dit moment. De financiŽle wereld staat in brand en laat deze man nou uitgerekend gepokt en gemazeld zijn in de haute finance van Wall Street. Hij leidde er de meest succesrijke en prestigieuze investeringsbank Goldman Sachs. Paulson werkt hard, drinkt niet, doet aan charitas en is begaan met het lot van de natuur. Een ideale buurman, kortom.

Diezelfde Paulson wandelde bij Goldman Sachs een paar jaar geleden weg met een premie van 500 miljoen dollar. Eerlijk verdiend weliswaar, maar ook in zŪjn hoofd kwam het niet op dat er iets niet moet kloppen wanneer een directeur van een bank met zon bedrag weg wandelt.

Maar kwalijk nemen kun je het de man natuurlijk niet: zo werkte het systeem.

En nu werkt het systeem niet meer. En zoals de beste MEer een bekeerde hooligan is, zo is de beste man aan het stuur nu Hank Paulson. Ware het niet dat ook hij in de ogen van het grote publiek onderweg dat ene onbetaalbare product heeft verloren, genaamd vertrouwen.

Vertrouwen is een lastig begrip - een beetje ouderwets ook. Economische deskundigen kunnen er niet zoveel mee. Iedereen heeft het liever over transparantie en toezicht.
En wie zou daar bezwaar tegen kunnen maken? Wie eerlijk communiceert, krijgt vertrouwen, wie eromheen draait, raakt in de problemen. Simpel.

Transparantie en toezicht zijn de tover- en verbindingswoorden tussen de complexe economie en de samenleving, maar het is slechts het halve verhaal. Tot op zekere hoogte is het zelfs een rookgordijn, waarbij aan de ene kant deskundigen staan - accountants, bedrijfseconomen - en aan de andere kant de rest.

Neem een moderne, Angelsaksische boekhoudregel. Toegegeven, het is wat saai, maar illustratief. De regel schrijft sinds 2005 ook in Nederland voor dat een ondernemer op zijn balans zet wat hij aan actuele waarden heeft. Is zijn kantoorpand dit jaar meer waard dan vorig jaar, dan heeft hij verdiend. En omgekeerd. De meeste accountants zullen dit systeem met verve verdedigen, want fair value - zo heet het - is transparant voor aandeelhouders, je kunt er niet mee foezelen. En dat is dus de bedoeling: een systeem waarmee je niet kķnt foezelen, want anders gaan mensen foezelen.

Nu de keerzijde: als je vroeger een kantoorpand gewoon afschreef en het werd ondertussen meer waard, dan schiep je een stille reserve. Met wat goede wil noemde je het een appeltje voor de dorst. Maar inderdaad: je kon ermee foezelen. Fair value is dus een geschikte methode om dat te voorkomen.

Het bleek - in alle transparantie - ook een fantastisch systeem om in goede tijden waarderingen op te hogen en mooie bonussen uit te keren: Alice in Wonderland. Maar nu is het tevens een ramp, omdat fair value iedereen dwingt transparant en wel een pand af te boeken tot nul, omdat het hier en nu onverkoopbaar is. En dat terwijl gezond verstand zegt dat een pand nooit nul is. Niemand heeft dus tijd om tegenvallers uit te smeren over komende jaren, het appeltje voor de dorst. Iedereen moet dus alleen maar verkopen, verkopen, verkopen. Als de waarde al geen nul was dan wordt het dat wel.

Nu gaan er stemmen op om het fair value systeem te veranderen. Voorzitter Josef Ackermann van Deutsche Bank suggereert het. Maar ja, dat is nu lastig, want, zoals bankenpresident Ben Bernanke zegt: Dat verwoest het vertrouwen van beleggers. Hij zal wel gelijk hebben.

Waar het in dit voorbeeld echter om gaat is hoe de wereld van de bedrijfseconomie eerst een bypass aanlegt om een tekort aan vertrouwen met transparantie te pareren, hoe dat dan weer misgaat en hoe dan nu de roep om nog meer transparantie en toezicht volgt. Maar tekort aan vertrouwen, aan verantwoordelijkheidsgevoel, aan gezond verstand en aan maatgevoel zijn gťťn problemen van economie en van toezicht. Het zijn maatschappelijke problemen. Het is net zoiets als een gebrek aan sociale cohesie in achterstandswijken, maar dan aan de andere kant van het sociale spectrum.

Vervolg op Opinie & Debat pagina 2

KAPITALISME

Geen mens kan voorspellen waar de financiŽle paniek van deze dagen eindigt. De verstokte socialist viert alvast het einde van de vrije markt, de vrije marktfetisjist komt met her en der wat grondige transparantie-en-toezicht verbouwingen. De firma t&t is in opmars. Maar nu inmiddels het halve westerse bankwezen direct of indirect wordt genationaliseerd en een stevige post-narcose-pijn nog te wachten staat, kan het niet anders of de gevolgen zullen groot zijn.

Al geruime tijd weet iedereen eigenlijk dat de aandeelhouders zoals Tabaksblat die voor ogen had, niet bestaan. Het zijn grotendeels virtuele hordes van financiŽle nomaden, zwervend over de wereld en bereid elke manager te steunen die voor hen en zichzelf geld uit het bedrijf haalt
. Sommige private investeringsfondsen hebben deze kunst verfijnd. Het hield niet zozeer bedrijven scherp, maar ontregelde maatschappelijke mechanismen - want dat zijn bedrijven ook. Sterker nog: dat er bijvoorbeeld ook keurige investeringsfondsen zijn, heeft niets met toezicht en transparantie te maken: zulke fondsen gedroegen zich prudent, kenden het begrip loyaliteit en bouwden al doende aan een reputatie.

Na alles wat er is gebeurd, kan het bijna niet anders of er volgt een verschuiving - weg van de aandeelhouders. Inclusief mogelijkheden om loyaliteit aantrekkelijker te maken.

En dat niet alleen. De Duitse bondskanselier Angela Merkel sprak deze week in de Bondsdag over de kansen van deze crisis: In binnen- en buitenland kan iedereen de gebeurtenissen aangrijpen om de sociale markteconomie vorm te geven.

De sociale markteconomie - het Rijnlands model - is vele jaren geridiculiseerd. The Economist gebruikte de term doorgaans alleen in samenhang met het bijvoeglijk naamwoord achterlijk. Niemand geloofde er eigenlijk nog in, de westenwind domineerde. En het moet worden gezegd: het zorgde voor stroperigheid en het model was en is ook nog steeds niet geschikt gemaakt voor een post-industrieel tijdperk. Maar de kern ervan is een ordening die de vrije markt zijn heilzame werk laat doen zonder de sociale cohesie van een samenleving uit het oog te verliezen. Veel meer dan Nederland voelde Duitsland zich de laatste jaren ongemakkelijk bij de opmars van Angelsaksische ordening. Ex- en beoogd SPD-voorzitter Franz MŁntefering had het over sprinkhanen toen het over private investeringsfondsen ging. De strijd om fair value boekhouding is er voor het niet-beursgenoteerde bedrijfsleven nog altijd niet gestreden. Het wetsontwerp ligt nog steeds in de Bondsdag.

In een rondetafelgesprek in het Haagse parlement daarentegen werd april vorig jaar nog de loftrompet over dit type vernieuwingen gestoken. Iemand zag Amsterdam al als nieuw centrum voor private equity . En als motor van vernieuwing om ingeslapen bedrijven (die met die stille reserves) in de vaart der volkeren op te stoten.

Maar Duitsland durft met zijn maatschappelijke idee weer de boer op. Aan de andere kant van de wereld zoekt China naar woorden voor een alternatief. Westerse organisatieadviseurs van McKinsey tot de Boston Consulting Group zijn enthousiast over de zogeheten hybride ondermeningen: reusachtige bedrijven met private en statelijke elementen - meestal met een minderheidsnotering aan de beurs. Ze worden steeds competitiever en trekken toptalent aan, aldus het hoofd van BCG in China, David Michael. Dat was allemaal onvoorstelbaar en het staat ook in geen enkel handboek. In Peking sleutelt de Tsinghua Universiteit onder leiding van professor Cui Zhiyuan aan alternatieven voor het neo-liberale kapitalisme. Zelf studeerde hij in Chicago, nu experimenteert hij met bedrijfsmodellen onder de noemer Het kapitalisme van de Gele Rivier. Zijn zelfvertrouwen neemt toe.

Waar dat toe leidt?

De bedrijfskundige wereld krijgt een lesje maatschappijleer, dat leert dat de belangrijkste asset - vertrouwen - op een balans niet is terug te vinden en ook elders moet worden georganiseerd.

Aandeelhouders zijn virtuele hordes van financiŽle nomaden die slechts uit zijn op eigen gewin Het gebrek aan maatgevoel is geen economisch, maar een maatschappelijke probleem
Info: Columnist van NRC Handelsblad