Zakkenvullen met de illusie van marktwerking
- Marc Chavannes 3 juni 2006 NRC

Het verhaal begint met Wim Kok die in 1997 sprak van exhibitionistische zelfverrijking. De toenmalige minister-president richtte zijn toorn op de optiewinsten die directieleden van grote bedrijven zichzelf toekenden. Intussen verdient hij met commissariaten bij ING, KLM, TNT en Shell een tonnetje meer dan zijn opvolger Balkenende. De huidige premier veroordeelde vorig jaar op zijn beurt de exhibitionistische zelfverrijking die funest is voor het draagvlak.

Nederland kent een Dag der Verantwoording, maar die leeft nog niet zo. De derde dinsdag in mei is officieel de dag waarop beloofd beleid tegen het licht wordt gehouden. Maar sluipenderwijs is een alternatief ritueel ontstaan dat veel leuker is: het bekendmaken door weekbladen als Intermediair en Elsevier van wat Baas en Bovenbaas bij de overheid en vooral de semi-overheid verdienen.

De carrousel van verontwaardiging en doorstijgende topinkomens draait op volle toeren. Het begint op een jaarlijkse verbale aflaat te lijken. Ook deze week klonk weer ferme taal: walgelijk, de maat is vol, dat schreeuwt om maatregelen. Maar veel meer dan verplichte openbaarheid is er de afgelopen tien jaar niet aan gedaan. En juist die transparantie wakkert de jaloezie aan. De zakkenvullers van Kok hebben kennelijk weinig last van gêne. Roepenkabinet en parlement hen tot de orde?

De voormannen van Nuon, Essent en andere elektriciteitsbedrijven zijn altijd de klos met hun vergoeding die oploopt tot negen ton per jaar. De Bank der Nederlandse Gemeenten en de Waterschapsbank, solide in overheidseigendom, zijn aan hun directeuren per jaar zeven, respectievelijk vijf ton kwijt. Hun werk is natuurlijk veel moeilijker dan dat van de president van De Nederlandsche Bank, die ook de Europese Centrale Bank er nog bij doet, en nog geen vier ton vangt.

Sommigen van deze overheidszakenlieden zien de maand mei met angst en beven tegemoet. Dan gaan ze weer schrijven over mijn inkomen en mijn verhoging, een pure privé-zaak, en dan vergeten ze dat er een pensioengat werd gedicht en ze begrijpen niet dat wij bij de Staatsloterij (347.000 bruto) en het Nederlands Omroep Bedrijf (560.000) op een keiharde markt opereren (welke ook al weer?). Directeuren van ziekenhuizen en woningbouwverenigingen hebben weer andere redenen waarom het pure liefdadigheid is dat zij hun werk voor drie ton doen.

Tijd voor een reality check. Bij Nuon hebben ze wel vijftig topmanagers voor de klauwen van de internationale concurrentie moeten wegkopen, vertelde president-commissaris Wim Meijer woensdag in de Amsterdamse debattempel De Rode Hoed. Verontwaardiging is mooi, maar als je de markt negeert, aldus de oud-PvdA-fractievoorzitter, komt het bedrijf later op de koffie.

Meijers realisme werd tegengesproken door Robecos ex-topbelegger Jaap van Duijn: Het is een misverstand dat de markt overal werkt. Ruud van Nistelrooy, daar bestaat een echte markt voor. Ik geloof er niks van dat al die toppers bij het elektriciteitsbedrijf zo snel weglopen. Volgens Van Duijn verdienden directeuren in Amerika, waar deze supersalarismode vandaan komt, in 1970 veertig keer modaal en nu 550 keer modaal. Je kunt in gemoede niet beweren dat schaars talent vijftien keer zo schaars is geworden.


Tijdens het jaarlijkse onthullingsritueel leek de Tweede Kamer, in de woorden van minister Remkes, weer op een kippenhok waar je het licht aansteekt. Iedereen fladderde alle kanten op. Deze week tekende zich een meerderheid af die geen genoegen meer neemt met weer een commissie-Dijkstal, die in het najaar gaat rapporteren over slarissen bij zelfstandige bestuursorganen en de semi-overheid.

De Kamer wil terstond, nu, heden actie tegen de uitwassen, maar kan er niet toe komen het kernvoorstel van het eerste rapport-Dijkstal in een wet om te zetten. Trek de salarissen van de ministers met dertig procent op, zodat zij weer de top van het rijkssalarisgebouw vormen. Al die topambtenaren die zich boven de premier hebben uitgeprijsd, zitten dan weer onder het dak. Pas als het eigen gebouw op orde is, kan de overheid normen stellen voor ambtenaren in streepjespakken.

Dat is het plan. Maar het zal alleen lukken als helderheid terugkeert over wat overheidstaken zijn en wat niet. En als bepaalde taken het best kunnen worden uitgevoerd op enige afstand van de overheid, dan moet bij het overdragen van die taken worden vastgesteld welke normen gelden. Ik betwijfel of Arthur Docters van Leeuwen niet bereid was geweest toezicht te houden op de financiële markten voor een paar ton minder dan het half miljoen dat hij nu kost. Hij is de publieke zaak toegedaan en wie dat niet is, heeft bij de overheid niks te zoeken.

Welk signaal geeft minister Brinkhorst als hij de elektriciteitsbedrijven de markt op stuurt en de burgers voorhoudt dat zij wat te kiezen hebben, en daarna aan de elektrocommissarissen schrijft dat zij die topsalarissen in toom moeten houden? Acht ton laten betalen en toch aanwijzingsbevoegdheid? Voor ons burgers is een stopcontact een stopcontact en er komt 220 volt uit zonder smaakvariaties.

Natuurlijk zijn er macro-overwegingen. Vrije concurrentie levert theoretisch lagere prijzen op, maar voorlopig is het meest waarschijnlijk dat de Essents en de Nuons, na afsplitsing van het net, worden overgenomen door een grotere buitenlandse concurrent. De ervaring leert dat meneer Boersma en meneer Van Halderen dan uitstekend wegkomen, terwijl Electrabel, EdF en Gazprom onze lagere elektriciteitsrekening gezien de gewijzigde marktverhoudingen helaas even niet bieden. Terwijl wij alleen behoefte hadden aan een competente hoofdingenieur die zorgt dat de stroom niet uitvalt.

De privatisering van de Nederlandse Spoorwegen is altijd een illusie geweest. Ik kan vandaag niet eens lekker Frans met de SNCF naar Leeuwarden. Het Britse spoorvoorbeeld laat zien hoe ver zon concurrentiedroom uit de hand kan lopen. Bij de NS rijden gelukkig heel wat treinen op tijd. Het is een openbare dienst om trots op te zijn en waar veel meer in geïnvesteerd zou moeten worden. Maar is het zo moeilijk om een NS-directeur te vinden dat hem 4,5 keer het salaris van de minister-president moet worden geboden?

Schiphol is een nationaal belang en een monopolie. Kan de luchthaven alleen worden bestuurd door een baas die vijf keer zo zeldzaam is als de minister-president? Zijn er geen mensen die er trots op zouden zijn de NS/Schiphol te leiden als nationale uitblinkers zonder hun zakken te vullen? Ik geloof er niets van. Het is allemaal stoer doen op kosten van de gemeenschap.