`Ik wil een rol spelen in hoe mensen denken'
Jannetje Koelewijn 9 APRIL 2005 NRC

Antiglobalist en econoom Noreena Hertz is kritisch, maar geen revolutionair

Baby's en kleuters die doodgaan door armoede. Vrouwen die vijftien kilometer moeten lopen voor water en onderweg verkracht worden. Noreena Hertz wil haar talent inzetten voor een betere wereld.

Noreena Hertz - Engelse econoom en filosoof, docent aan de universiteit van Cambridge, en nu ook gasthoogleraar aan de Utrecht School of Economics - werd beroemd door haar boek The Silent Takeover uit 2001. Daarin beschrijft ze hoe Thatcher in Engeland en Reagan in de Verenigde Staten (en Lubbers in Nederland) begin jaren tachtig de macht over gas, water, licht, telefoon, treinen, olie en banken begonnen over te dragen aan de vrije markt.

Daarmee, schrijft zij, kregen ondernemingen macht over grote delen van de economie. En dus zijn het nu de ondernemingen die de hoogte van de werkloosheid bepalen, de inflatie, en de kwaliteit en prijs van de meeste goederen en diensten.

Vandaar dat het zo weinig meer uitmaakt wat politici zeggen of vinden of doen. Ze kunnen, schrijft Noreena Hertz, hun boodschap proberen te verkopen in blauw, rood of geel, het blijft een systeem waarin het bedrijf koning is, de staat zijn onderdaan en de burgers consumenten. Vandaar ook dat zoveel mensen geen zin meer hebben om te gaan stemmen. Ondertitel van het boek is dan ook: Global Capitalism and the Death of Democracy.

The Silent Takeover verscheen in 2001, een jaar na het boek No Logo van de Canadese journalist Naomi Klein. Die beschreef hoe westerse multinationals steeds meer het leven en het denken bepalen.


Samen met Naomi Klein werd Noreena Hertz, zoals dat heet, het `gezicht van de antiglobalisten'. Die werden tot 2000 nog gezien als een zootje anarchisten, milieuactivisten en andere radicalen die bijeenkomsten van de Wereldbank of van de grote industriŽle landen kwamen verstoren. Maar Naomi Klein en Noreena Hertz kwamen met feiten, cijfers en analyses. Die maakten op heel veel mensen indruk. Wat ook hielp: ze waren jong, vrouw, hip en mooi.

Toch is Noreena Hertz geen echte antiglobalist. Ze was erbij toen in Genua, juli 2001, bij een bijeenkomst van de G8 enorme rellen uitbraken. Maar een half jaar later was ze gast van het World Economic Forum - dat jaar niet in Davos maar in New York, in het Waldorf Astoria, omdat Amerikanen na de aanslagen van 11 september nog niet durfden te vliegen. Nu is ze in Nederland als gasthoogleraar Global Political Economy op de Belle van Zuylen Wisselleerstoel van de Universiteit Utrecht.

Het World Economic Forum had Noreena Hertz op de lijst gezet van Global Leaders of Tomorrow. Ze besloot om niet naar het door de antiglobalisten georganiseerde World Social Forum in BraziliŽ te gaan, maar de benoeming te accepteren en zich als ,,een boos paard van Troje'', zoals ze in de Engelse krant The Guardian schreef, te mengen onder wereldleiders en bestuurders van grote ondernemingen.

Kon ze ze vertellen dat er per dag 34.000 baby's en kleuters doodgaan door armoede. Dat vier vijfde van de rijkdom van de wereld in bezit is van ťťn vijfde van de wereldbevolking. Dat de VN het jaarlijkse budget van 1,25 miljard dollar bijna niet bij elkaar krijgen, maar dat Amerikanen wel elk jaar 29 miljard dollar aan snoep uitgeven.

Maar Noreena Hertz vindt wel dat het kapitalisme het beste systeem is om welvaart te creŽren. En ze is ook niet tegen vrijhandel. Ze zegt alleen wel dat er helemaal geen vrijhandel Ūs, omdat rijke landen hoge belastingen heffen op landbouwproducten en textiel uit arme landen. ,,Er bestaat alleen vrijhandel als het de rijke landen uitkomt.'' Ze is kritisch, maar geen revolutionair. En dat zal verklaren waarom leiders van ondernemingen zo graag met haar praten.


Eind vorig jaar kwam er een nieuw boek van haar uit, deze keer over de schulden van de arme landen aan de rijke landen, waardoor ze zoveel rente moeten betalen dat er geen geld overblijft voor scholen en ziekenhuizen. I.O.U. (I Owe You) heet het boek, The Debt Threat and Why We Must Defuse It.



Ze beschrijft hoe arme landen na de oprichting van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds IMF, na de Tweede Wereldoorlog, leningen vaak kregen opgedrongen. De leiders van die landen kochten er in het westen wapens van. Of ze zetten het geld op Zwitserse bankrekeningen, zoals Saddam Hussein. Waarom, zegt ze, zouden de mensen nog jaren moeten betalen voor de schulden die door corrupte leiders gemaakt zijn? Wat hebben ze op de Filippijnen nu nog te maken met de schoenen van Imelda Marcos?

Na de verschijning van I.O.U. werd Noreena Hertz meteen uitgenodigd door Thabo Mbeki, de president van Zuid-Afrika. En Tony Blair vroeg haar voor zijn Africa Commission die de opdracht heeft om te bedenken hoe Afrika ontwikkeld kan worden. 500 miljoen dollar per jaar is daar voor nodig, tien jaar lang. Tony Blair richtte die commissie op in 2004, toen Groot-BrittanniŽ voorzitter van de G8 werd.

Goed bedacht van Blair, schreef Noreena Hertz een paar weken geleden in The Guardian. Maar als hij Afrika wil redden, kan hij beter voorkomen dat Paul Wolfowitz de baas wordt van de Wereldbank. Wolfowitz, voorheen Amerikaans onderminister van Defensie, neoconservatief, was toen net door Bush kandidaat gesteld. Onder Wolfowitz zal volgens Noreena Hertz zeker niet gebeuren wat ťcht moet gebeuren: de arme landen hun schulden kwijtschelden.

Het hielp niet. Wolfowitz werd toch benoemd.

Vorig jaar mei schreef Noreena Hertz een stukje over haar moeder, ook in The Guardian. ,,Schrijfster, academica, zakenvrouw, ontwerpster, artiest, feminist, politica, activist.'' Daar hoefde ze niet meer bij te zetten hoe groot haar bewondering voor haar was. Haar ouders, joodse immigranten uit IsraŽl, waren allebei kledingontwerper. Haar moeder kreeg kanker en ging dood toen Noreena Hertz twintig was.

Ze zegt nu dat ze van haar moeder een ,,groot gevoel voor recht en onrecht'' meekreeg. Ze leerde van haar ook dat ,,mensen hun talent moeten inzetten voor een betere wereld'' en dat mensen met veel talent dat nog meer moeten doen. ,,Ze zei dat het mijn verantwoordelijkheid was.''

Ze ging op haar derde naar school, ze studeerde op haar zestiende economie en filosofie in Londen, en op haar negentiende werd ze toegelaten op Wharton, een van de bekendere Amerikaanse business-schools. ,,Een alien was ik daar'', zegt ze. ,,Je werd daar voorbereid op een toekomst als investment banker. Ik wist nauwelijks wat dat was.''

Waarom koos u dan voor zo'n studie?

,,Omdat ik had bedacht dat het de bankiers en de ondernemers zijn die de wereld runnen. Dus als ik invloed wilde hebben, dan moest ik om te beginnen hun taal leren spreken.''

Wist u op uw negentiende al zo goed wat u wilde?

,,Ik had in die tijd nog niet de kritiek op de economische en financiŽle machtsverdeling die ik nu heb. Maar ik wist wel dat ik graag een rol wilde spelen in hoe de wereld wordt vormgegeven, hoe er door het grote publiek gedacht wordt. ''

Toen ze van Wharton kwam, wilde ze filmproducer worden. One Flew over the Cuckoo's Nest, over een opstand van patiŽnten in een psychiatrische kliniek - zoiets wilde ze ook wel maken. Die film was een enorm succes in de jaren zeventig. Maar toen vroeg een hoogleraar van Wharton haar om voor de Wereldbank mee te gaan naar Rusland. Dat was in 1991, twee jaar na de val van het communisme. De Wereldbank had bedacht dat Rusland snel een markteconomie moest worden.

Noreena Hertz heeft het al vaak verteld: haar ervaringen in Rusland veranderden haar. Ze zag dat het zinloos was om in een fabriek met 20.000 werknemers producten te maken die niemand wilde hebben. Maar ze zag ook dat het de Wereldbank niets kon schelen wat de gevolgen voor die werknemers waren als die fabriek gesloten werd. ,,Al die mensen en hun gezinnen hadden geen inkomen meer, maar ook geen medische hulp en onderwijs, want daar zorgde de fabriek ook voor.''

Ze schreef er een proefschrift over de privatisering van de economie van Rusland. En daarna begon ze aan The Silent Takeover.

Wat bracht u ertoe om daarna I.O.U. te schrijven?

,,Twee jaar na The Silent Takeover begon ik te denken: wat nu? Mijn leven was totaal veranderd doordat het zo'n succes was geworden. Maar ik kon het daar niet bij laten. Toen ontmoette ik iemand die me een verschrikkelijk verhaal vertelde over de machtswisseling in een Afrikaans land, waarbij de dictator was verdreven. De straten in de hoofdstad lagen vol lijken, er was dringend geld nodig om het land weer op te bouwen. Toen ze naar de Wereldbank gingen, werd er gezegd dat er nog 3 miljard dollar schuld openstond. Dat geld stond allang op de buitenlandse bankrekening van verjaagde dictator.''

Het maakt haar kwaad, zegt ze, dat de Afrikaanse landen per dag 30 miljoen dollar rente betalen en er ook 30 miljoen mensen daar besmet zijn met hiv. ,,In EthiopiŽ zijn de rentebetalingen vier keer zo groot als het totale budget voor de gezondheidszorg.''


Het zijn dit soort cijfers en vergelijkingen waardoor I.O.U. vooral op een politiek pamflet lijkt. Ze beschrijft ook hoe ze voor haar boek naar een dealingroom van een Londense bank gaat. Ze hoort hoe een handelaar die in schulden van arme landen doet roept: ,,Sell Argentina, sell, sell, sell.''

Ze vraagt aan de handelaar hoe hij zich voelde toen de economie van ArgentiniŽ instortte, in 2002. Stond hij erbij stil dat zijn werk de crisis verergerde. Wist hij wat dat betekenende voor het leven van de mensen daar? `Nee', zei de handelaar. `Ik maakte me zorgen om mijn positie. Had ik de Argentijnen op tijd verkocht toen ze naar beneden gingen? Wat betekent het voor mijn bonus? Mijn hypotheek? Mijn vakantie? Mijn baan?'

Dan vraagt de handelaar aan Noreena Hertz of ze soms bedoelt of hij zich wel eens schuldig voelt? Zijn antwoord: `Nee. Handelaars voelen geen schuld. Ze moeten unemotional zijn. Ze zijn er niet voor de liefdadigheid.'

Dat zijn ze zeker niet, schrijft Noreena Hertz. Ze is en blijft ook in I.O.U. de econoom die vindt dat het kapitalisme het beste systeem is om welvaart te creŽren. Maar ze kan het niet laten om de handelaars meteen daarna te beschrijven als aan ritalin verslaafde ADHD-lijders.

Voor haar inaugurele rede aan de Universiteit Utrecht, op 15 juni, heeft Noreena Hertz al een titel bedacht: Globalisation: Sharing the Spoils or Hoarding the Gains? (Globalisering: het delen van de buit of het oppotten van de opbrengst?) Ze weet nog niet precies wat ze gaat vertellen, zegt ze. Maar ťťn thema zal ze zťker behandelen: de gevolgen van mondialisering en schuldenlast voor vrouwen.

Want het zijn vooral de vrouwen, zegt ze, die te lijden hebben onder armoede. Zij moeten vijftien kilometer lopen voor water als een land geen geld heeft om waterleidingen aan te leggen, onderweg kunnen ze elk moment verkracht worden. Zij lopen het risico om bij een bevalling dood te gaan als er geen vroedvrouwen en gynaecologen zijn. Zij baren de kinderen voor wie er vervolgens geen medicijnen zijn als ze diarree krijgen. Zij krijgen nog minder eten als er voor de mannen al te weinig is. Zij worden ingezet in de seksindustrie als een land meer buitenlandse valuta nodig heeft.

Noreena Hertz vertelt dat ze een paar maanden geleden over de positie van vrouwen begon op Downingstreet 10 - Tony Blair ontving een groep Chinese leiders. Ze was uitgenodigd. ,,En dan merk je dat ze er best over willen praten. Maar uit zichzelf zullen ze er nooit over beginnen. Het komt gewoon niet in hun hoofd op. Je ziet ook altijd alleen maar mannen op zulke bijeenkomsten.''

Verder is er vooral desinteresse, zegt ze. Een televisieproductiemaatschappij vroeg haar of ze mee wilde werken aan een serie over de grote politieke bewegingen van de twintigste eeuw. ,,Ik stelde voor om het feminisme te nemen. Alsjeblieft niet, zeiden ze. Dat is zo ten minutes ago. Dat wil echt niemand zien.''

Zal uw volgende boek over vrouwen gaan?

,,Weet ik niet.''

Niet catchy genoeg?

Ze lacht. ,,Als ik het schrijf, zal het zeker catchy zijn.'' Ze noemt weer een paar cijfers. ,,80 procent van het werk op de wereld wordt door vrouwen gedaan. Maar vrouwen bezitten maar 1 procent van alle activa. Overal op de wereld verdienen vrouwen minder dan mannen, ook als ze hetzelfde werk doen.''

Dan zegt ze dat het haar is opgevallen hoe weinig Nederlandse vrouwen fulltime werken en economisch zelfstandig zijn.

Weet u hoe dat komt?

,,Ik heb gehoord dat kinderen hier tussen de middag thuis komen om te eten.'' Ze kijkt alsof ze het over een vreemd gebruik uit de Middeleeuwen heeft. ,,Ik heb ook gehoord dat ze hier al eh... hoe laat precies... om drŪe uur uit school komen.'' Daar ligt het volgens haar dus vooral aan. ,,En blijkbaar is het politieke klimaat er niet naar om dat eens te veranderen.''

Maar vrouwen in landen met betere voorzieningen hebben het ook moeilijk, zegt ze. Ze heeft net in The Harvard Business Review gelezen dat in de Verenigde Staten het aantal vrouwen op topposities weer afneemt.

Zelf heeft ze geen kinderen. ,,Nog niet.'' Ze wil ze alleen, zegt ze, met the right partner. Een man die begrijpt dat ze wil blijven doen wat ze nu doet. Hard werken. Veel op reis. Maar ze vindt het niet erg dat het er nog niet van gekomen is, zegt ze. ,,Ik maak veel mee. Ik ken heel veel mensen. Ik heb invloed. Ik kreeg net nog een brief van de Finse minister van Buitenlandse Zaken, met een uitnodiging om te komen praten.''

U schrijft over onderwerpen waar mensen in hun eentje weinig aan kunnen veranderen. Opheffen van handelsbarriŤres. Kwijtschelden van schulden. Waar kunnen ze volgens u wťl zelf iets aan doen?

,,Ze kunnen proberen om iets verder te kijken dan hun eigen baan en hun eigen hypotheek. Ze kunnen al beginnen als ze boodschappen doen. Vorig jaar heeft 29 procent van de Britten iets nŪťt gekocht om het slecht voor het milieu is.''

Het lukt haar niet om lang over kleine dingen te praten. ,,Mensen můťten zich realiseren dat er iets moet veranderen. De kloof tussen arm en rijk wordt steeds groter. Extremisme en terrorisme groeien. Op plaatsen waar de overheid niet kan zorgen voor onderwijs en gezondheidszorg, komen fundamentalistisch religieuze organisaties die er wťl voor kunnen zorgen.''

Heeft u het idee dat het kŠn veranderen?

,,Er zijn genoeg redenen om optimistisch te zijn. In de Verenigde Staten gaat een achtste van elke belegde dollar naar fondsen die zich bekommeren om sociale omstandigheden en milieu. De bereidheid om geld te geven na de tsunami was enorm. En niet om op te scheppen, maar het succes van mijn boeken zegt ook wel wat. Of anders het succes van filmmaker Michael Moore. Of van die film over McDonald's, Supersize Me.''

Was ze niet geworden wat ze nu is, zegt ze, dan had ze dŪť film graag willen maken.

Wie is Noreena Hertz? Noreena Hertz (Londen, 1967) studeerde van 1983 tot 1986 economie en filosofie in Londen, haalde in 1989 haar MBA aan de Amerikaanse business-school Wharton en promoveerde daarna in Cambridge op een onderzoek naar de privatisering van Russische staatsbedrijven na het communisme. Voor de Wereldbank was ze in 1991 betrokken geweest bij die privatisering. Ze is nu distinguished fellow aan de universiteit van Cambridge. Vanaf 1 april is Noreena Hertz hoogleraar Global Political Economy op de Belle van Zuylen Wisselleerstoel van de Universiteit Utrecht. Ze spreekt op 15 juni haar inaugurele rede uit, onder de titel Globalisation: Sharing the Spoils or Hoarding the Gains? Haar eerste boek verscheen in 2001: The Silent Takeover, Global Capitalism and the Death of Democracy. In 2004 verscheen van haar I.O.U., The Debt Threat and Why We Must Defuse It. Beide boeken werden in het Nederlands uitgegeven door Uitgeverij Contact als De stille overname, de globalisering en het einde van de democratie en IOU, het gevaar van de internationale schuldenlast.

Foto-onderschrift:

Noreena Hertz: ,,Er bestaat alleen vrijhandel als het de rijke landen uitkomt.'' (Foto Evelyne Jacq)