'Gigantische offers zijn nodig'

Commentator Thomas Friedman over 9/11, de kredietcrisis en de ecologische ramp in
wording

Dick Wittenberg

Interview | Zaterdag 18-10-2008 | Sectie: Overig | Pagina: Z04 | Dick Wittenberg

Binnenkort is de wereld heet, plat en overvol. Dat verwacht bestsellerauteur en columnist Thomas Friedman. Hij bepleit een groene revolutie, te beginnen in Amerika. Bush heeft geen greintje leiderschap getoond.

Amerika is de weg kwijt. Amerika zit diep in de problemen. Is dit een land dat zich gedraagt als wereldleider? Nee. Is dit de baken van hoop die Amerika zolang is geweest? Nee. De financiŽle crisis en de zooi rond de zieke hypotheken zijn metaforen voor hoe diep Amerika gezonken is.

Thomas Friedman gaat er eens goed voor zitten in de bar van het Berkeley Hotel in het luxe Londense stadsdeel Knightsbridge, op een steenworp afstand van Hyde Park. Hij lanceert de ene na de andere krasse uitspraak die hij laat volgen door een stilte: om het effect te vergroten. Hij houdt van retoriek.

De gezaghebbende politiek columnist van The New York Times is twee dagen in Europa om zijn nieuwe boek te promoten: Hot, Flat, and Crowded. Hij heeft net een gesprek met een Britse journalist achter de rug. Het is de maandag nadat Europa het reddingsplan voor de financiŽle sector gepresenteerd heeft. Hij wipt even naar zijn kamer om via internet te zien hoe Wallstreet reageert. We hebben geen idee waar deze crisis eindigt. We weten alleen dat ze enorm is: 9,5 op de schaal van Richter. De aarde trilt nog steeds.

De drievoudige winnaar van de Pulitzerprijs met de jaren zeventig-snor staat bekend om het gemak waarmee hij zijn standpunten aanpast aan de tijdgeest. Eerst verdedigde hij de Amerikaanse inval in Irak. Later ontpopte hij zich als felle criticus van de regering-Bush en haar oorlog. Zijn bestsellers tonen hetzelfde voortschrijdende inzicht.

In zijn vorige boek - The World is Flat - bezong Friedman de zegeningen van globalisering, zonder veel acht te slaan op de verliezers. Globalisering brengt welvaart en baant de weg voor de opmars van de middenklasse overal ter wereld. De mensheid raakt economisch, sociaal en technisch verweven op een ongekende schaal.

In zijn nieuwe boek - Hot, Flat, and Crowded - pleit hij voor een groene revolutie om de schaduwkanten van de globalisering te neutraliseren. Want de planeet wordt niet alleen plat, ook heet en vol. Al die harde werkers in opkomende economieŽn willen net zo ongebreideld consumeren en met energie smijten als de Amerikanen. De wereld raast af op een ecologische ramp, waarbij de huidige financiŽle crisis verbleekt.

Amerika heeft de wereld het slechte voorbeeld gegeven, schrijft Friedman in zijn boek. Door de opwarming van de aarde jarenlang te ontkennen. Door het klimaatverdrag van Kyoto niet te tekenen. Door de weigering van George Bush om aan de spilzieke levensstijl van de Amerikanen te tornen.


Volgens Friedman had de oliecrisis van beginjaren zeventig een waarschuwing voor de VS moeten zijn. De regering van Jimmy Carter nam maatregelen tot energiebesparing. Die werden door Ronald Reagan teruggedraaid. De VS raakten opnieuw verslaafd aan olie. En Big Oil en Big Auto, zoals Friedman de grote bedrijven noemt, deden alles om dat zo te houden, hun gigantische politieke invloed in Washington ongegeneerd misbruikend. Ze spendeerden honderden miljoenen dollars om het grote publiek te misleiden. Het nationale energiebeleid was een optelsom van lobbies. Initiatieven om groene technologie te steunen, werden stelselmatig gesaboteerd.

Terwijl de wereld aan de vooravond staat van een groene technische revolutie, meent Friedman. En Amerika zou die revolutie kunnen leiden. Zoals de VS de revolutie in informatietechnologie hebben geleid. Overal in het land staan vernieuwers, idealisten, ondernemers en grote bedrijven als Walmart en General Electric te popelen om in actie te komen. De overheid hoeft alleen maar de voorwaarden te scheppen. Als Amerika zich eens tot doel stelde om het groenste land van de wereld te worden, fantaseert Friedman. In het belang van de economie, de nationale veiligheid en de planeet. Zon nationale mobilisatie zou volgens Friedman ook bijdragen aan hereniging van een inmiddels tot op het bot verdeeld natie. Dat is Friedmans uitzicht op verlossing, nadat hij eerst de dreiging van verdoemenis heeft geschetst.

Waar is het misgegaan met de VS?

Met de ondergang van de Sovjetunie. Met het einde van de Koude Oorlog. Onze concurrent viel weg. Concurrentie heb je nodig. Zonder Washington Post zou The New York Times een minder goede krant zijn. We zijn gemakzuchtig geworden. Onze scherpte zijn we kwijt geraakt.

Dat is alles?

Het ging pas goed mis na de aanslagen van 9/11. Een crisis is ook een kans. En het is doodzonde om die te verspillen. Dat is gebeurd. President Bush had de natie kunnen verenigen. Het Amerikaanse volk was bereid alle noodzakelijke offers te brengen. Als de president had gezegd dat wij met onze olieaankopen de terroristen financieren en dat we dus minder afhankelijk moeten worden van energie uit het Midden-Oosten, hadden de mensen een forse belastingverhoging op benzine graag geaccepteerd. Maar de president moedigde ons aan vooral op de oude voet door te gaan. De Amerikaanse manier van leven is heilig, zei Bush. En in plaats van energiezuinige producten exporteerden we onze angst.

Dat is alles?

Intussen begon ons politieke systeem steeds grotere gebreken te vertonen. Het systeem raakte verlamd. Dat kwam door een combinatie van factoren. Allereerst de gigantische invloed van geld in de politiek. Verder het geknoei bij verkiezingen. Dan de nieuwsmachine waarop de politiek 24 uur per dag moet reageren. En de permanente campagne voor de presidentsverkiezingen. Het systeem is niet meer in staat om grote lange termijn problemen aan te pakken. De aanjaagraket van onze spaceshuttle lekt en de piloten in de cockpit vechten over het vliegplan.

Amerika dreigt onregeerbaar te worden?

Ik heb drie keer gevreesd voor mijn land. De eerste keer was tijdens de Cubaanse raketcrisis in 1962. Daarna bij de moord op John F. Kennedy in 1963. En de laatste keer was deze maand toen het Congres het reddingsplan voor zieke banken in eerste instantie afwees. Terwijl het huis in lichterlaaie staat, ruziŽn de brandweerlieden over in welke richting ze moeten spuiten.

Ik heb altijd gedacht dat we in Amerika een uniek regeersysteem hadden dat zelfs door idioten kon worden bemand. Maar geen systeem is bestand tegen deze mate van incompetentie en roekeloosheid van mensen die worden verondersteld ons te leiden. Het systeem werkt niet eens meer in een tijd van crisis.

De president is deel van het probleem?

De president had in simpele bewoordingen moeten duidelijk maken dat het niet ging om het redden van banken maar van het financiŽle systeem. Hij had moeten uitleggen dat er geen sprake was van zij en wij. Als 60 procent van de Amerikanen direct of indirect aandelen bezit, zijn we verbonden met Wallstreet. Als de weg of brug bij jou in de buurt is gefinancierd door de uitgifte van gemeenteobligaties, ben je verbonden met Wallstreet. Als Wallstreet valt, dan val je mee. Dat had de president moeten zeggen. Hij heeft geen greintje leiderschap getoond.

Intussen staan Republikeinen en Democraten lijnrecht tegenover elkaar.

We zijn hier nu in Groot-BrittanniŽ. Het was een verademing om te zien hoe makkelijk Conservatieven en Labour het eens werden over een reddingsoperatie. Republikeinen en Democraten zijn het zo gewend elkaar dwars te zitten, dat ze aanvankelijk niet eens tot overeenstemming konden komen in het zicht van een ineenstorting van het financiŽle systeem. En ze werken nog steeds niet samen. Dat is de reden dat er de afgelopen tien jaar geen enkele wetgeving van betekenis is aangenomen, niet op het gebied van sociale zekerheid, niet op het terrein van gezondheidszorg, niet op het vlak van immigratie. We dachten: alles op zijn tijd, wij zijn Amerika, wie doet ons wat.

Amerikanen willen toch dat de overheid zich gedeisd houdt?

Het terugdringen van de overheid begon met Ronald Reagan. Hij maakte de overheid graag belachelijk. Wat zijn de negen meest angstaanjagende woorden in de Engelse taal? Dat was zijn favoriete mop. Het antwoord: Im from the government, and Im here to help.

Reagan had het idee dat overregulering de economie verstikt. Margaret Thatcher dacht hetzelfde. Dat was geen gek idee. Maar je kunt het overdrijven. Te veel overheid smoort de markt. Maar te veel markt smoort de overheid. Het gaat om het juiste evenwicht. De Reaganrevolutie heeft dat evenwicht verstoord. Ook onder Clinton groeide de wanverhouding. Technologie maakte de markten zo complex dat politici er geen zicht meer op hadden. Wie wist dat IJsland een hedgefonds was met gletsjers? Wie wist dat Britse gemeenten failliet konden gaan omdat ze hun spaargeld had ondergebracht bij een IJslandse bank? Ik denk dat het afkalven van de overheid met deze financiŽle crisis wel tot staan is gebracht. Globalisering schreeuwt om een sterke centrale overheid.

De Republikeinse kandidaat voor het vicepresidentschap Sarah Palin noemt belastingverhoging nog steeds onvaderlandslievend.

Schandalig. Ik heb er een column aan gewijd. Gouverneur Palin, schrijf ik, als belasting betalen in uw omgeving niet als vaderlandslievend wordt beschouwd, wie betaalt dan het kogelvrije vest dat uw zoon in Irak moet beschermen? Wie betaalt het reddingsplan voor de banken waarmee u hebt ingestemd? Als dat geld niet uit de belastingopbrengst komt, dan zijn er nog maar twee manieren om die grote projecten te financieren: meer geld drukken of meer geld lenen. Denkt u dat geld lenen door Amerika van China vaderlandslievender is dan belasting innen van Amerikanen? Dat is niet het belang van Amerika voorop zetten. Dat is Amerika in de uitverkoop doen. Ik betaal graag belasting. Daar koop ik beschaving mee.

Geen van de presidentskandidaten gaat het u nazeggen: meer overheid, belasting omhoog.

Dat is het probleem. We hebben die debatten tussen de presidentskandidaten en het lijken wel spelletjesshows, waarbij de kandidaten in een afgesloten geluidscabine moeten zitten en geen idee hebben van wat er buiten aan de gang is. Ze mijden grote themas. Het gaat er alleen om kiezers niet tegen zich in het harnas te jagen. Over de gigantische offers die de Amerikanen zullen moeten brengen, praten ze niet.

De kandidaat die daar wel over begint, kan de overwinning wel vergeten. De kiezers willen die boodschap niet horen.

Daar ben ik het niet mee eens. Ik denk dat mensen behoefte aan de waarheid hebben. Als we niet eerlijk onder ogen zien waar we nu staan, hoe weten we dan hoe we verder moeten? Hoe kunnen we het goede medicijn nemen als we niet de juiste diagnose stellen?

Met wat voor verklaring zou McCain indruk op u maken?

Als hij zou zeggen: landgenoten, ik ga niet door met de belastingverlagingen van mijn voorganger. Het belangrijkste voor ons land is nu om het begrotingstekort terug te dringen. We kunnen niet doorgaan met het snoeien van de belastingen en de uitgaven. Mijn partij heeft zich al te lang overgegeven aan die onzin.

Met welke verklaring zou Obama indruk op u maken?

Als hij zou zeggen: De drie grote Amerikaanse autoconcerns en de vakbond van werknemers in de autobedrijven willen allemaal hetzelfde: dat Washington de bedrijfstak redt. De enige kans om een cent van mijn regering te krijgen is als ze met een gezamenlijk plan om het gemiddelde energieverbruik van hun autos voor 2015 sterk terug te dringen. Ik investeer belastinggeld uitsluitend in een transformatie van de auto-industrie.

De kandidaten zullen het niet wagen.

Waarschijnlijk niet. President Bush heeft het nooit gedurfd om de Amerikanen een offer te vragen, laat staan om iets groots te doen. De volgende president zal die luxe niet kennen.

Kon Amerika maar ťťn dag China zijn, verzucht u in uw boek?

Dan kon je in een keer van boven naar beneden de radicale veranderingen doorvoeren die onze strategische nationale belangen weerspiegelen op de lange termijn. Zonder gehinderd te worden door bureaucratische obstakels en gevestigde belangen. Veranderingen waar Westerse democratieŽn jaren of decennia voor nodig hebben. Ik schreef dat om te schokken: een liberale democraat als ik die ervan droomt dat Amerika een dag lang China zou kunnen zijn. Het komt voort uit een enorme frustratie. Het vloeit voort uit het bewustzijn dat we in een hete, platte, volle wereld leven en dat ons politieke systeem daarop niet is toegerust.

China heeft Amerika al afgeschreven. De kredietcrisis in de VS en het succes van de Olympische Spelen laten het failliet zien van de Westerse democratie en de superioriteit van het Chinese politieke systeem, schreef het Volksdagblad op 6 oktober.

Wat ik daarop zeg? Wij hebben een kredietcrisis, dat is waar. Maar wij ademen nog altijd schone lucht in. Wij kunnen de leiders wegsturen die ons deze crisis hebben bezorgd.

In uw boek roept u op tot leiderschap. Tegelijkertijd trekt u in twijfel of het Amerikaanse politieke systeem wel in staat is leiders te produceren die problemen van deze omvang kunnen oplossen: meerdere generaties bestrijkend, waar zoveel kanten aan zitten, waar vele biljoenen mee zijn gemoeid.

Ik moet eerlijk zijn. Ik kan het niet mooier maken dan het is.

Hoe kunt u zich nog gematigde optimist noemen, zoals u doet in uw boek?

Hij barst in lachen uit. Daar heb je een punt. Dan weer ernstig. Ik heb een dochter van 23. Als je kinderen hebt, kun je je niet permitteren pessimist te zijn. Anders zeg je tegen jezelf: mijn kinderen zullen opgroeien in een wereld die warmer, platter en voller is. Dat weiger ik te doen. Al geef ik toe dat pessimisten meestal gelijk hebben. Optimisten hebben het meestal mis. Maar alle grote veranderingen in de wereld zijn het werk van optimisten.

De Amerikaanse democratie werkt niet meer. U ziet geen leiderschap. En toch blijft u geloven in uw blijde boodschap: Amerika zal de klimaatverandering keren. Welke rol spelen klimaatverandering en energiebesparing eigenlijk in de verkiezingscampagne?

Een marginale. Ze komen nauwelijks aan bod.

Omdat het de Amerikanen niet interesseert?

Een groeiend aantal Amerikanen is wel geÔnteresseerd. Mijn boek staat al drie weken nummer 1 op de bestsellerslijst van The New York Times. Dat zegt iets. Het is geen makkelijk kost. Het gaat niet over Britney Spears, niet over Paris Hilton. Het gaat over weinig modieuze zaken als energie en milieu. Waarom spelen klimaatverandering en energiebesparing een marginale rol in de campagne? Omdat geen van beide kandidaten er centraal themas van heeft gemaakt.

Hoe kunt u verwachten dat ze dat na de verkiezingen wel doen?

Ik weet niet of ze dat zullen doen. Ik heb in mijn boek alleen de noodzaak aangetoond. Geschreven over de mogelijkheden die het de natie biedt. Gewezen op de noodzaak van sterke leiders. Meer kan ik niet doen.

Er was een financieel Pearl Harbour nodig om Washington in actie te krijgen. Is het wachten op een ecologisch 9/11?

Dat is riskant. Je kunt een Wallstreet in crisis redden. Maar als je wacht op een klimaatramp is het te laat. De beursindex reageert onmiddellijk. De gevolgen van klimaatverandering zijn pas op termijn te zien. Een klimaatcrisis is permanent.

Met een nationale schuld van meer dan 10.000 miljard dollar en een financiŽle crisis wordt het voor Amerika niet gemakkelijker om groene energie te stimuleren, zoals u bepleit.

Het wordt alleen maar moeilijker als er zoveel geld opgaat aan rentebetalingen op schulden. En dan staat de babyboom generatie ook nog eens op het punt om met pensioen te gaan. Denk eens aan die exploderende kosten van de gezondheidszorg. Het is deprimerend. Je maakt me neerslachtig. Dat gebeurt me niet vaak.

Ik betaal graag belasting. Daar koop ik beschaving mee Als we niet onder ogen zien waar we nu staan, hoe weten we dan hoe we verder moeten? Geboren op 20 juli 1953 in Minneapolis Studeert aan de Amerikaanse Barndeis universiteit (Mediterrane Studies, 1975) en de Britse Oxford universiteit (Modern Middle East Studies, 1978) Treedt in 1978 in dienst bij het Londense bureau van United Press International (UPI) Is van 1979-1981 correspondent voor UPI in Beiroet Werkt van 1981 tot 1988 voor The New York Times: in New York, Beiroet en Jeruzalem Schrijft tot 1995 over Amerikaanse politiek voor de New York Times Is sinds 1995 buitenlandcommentator voor die krant Maakt documentaires voor Discovery Channel over de Westbank, call centra in Bangalore, de Amerikaanse verslaving aan olie en over groene technologie Wint drie keer de Pulitzerprijs Is getrouwd en heeft twee dochters