generatieconflict ligt besloten in de genen

Kinderen vormen voor hun ouders het voornaamste middel om de eigen genen door te geven.

Ouders gedragen zich daarom tegenover hun kinderen vooral verzorgend en beschermend. Desondanks ontstaan al vroeg conflicten over de vraag hoe ver de ouderlijke zorg moet gaan. Een nog ongeboren kind schopt soms zijn moeder, als ze een houding aanneemt die voor haarzelf gemakkelijk, maar voor het kind ongemakkelijk is. Berucht is de periode waarin een jong zoogdier gespeend wordt. Het jong mag dan niet langer van de moedermelk drinken, en moet voortaan zelf voedsel verzamelen dat bovendien minder aantrekkelijk is. Jonge bavianen leggen zich zelden zonder protest bij deze beslissing neer. Ze krijgen driftbuien waarbij de moeder soms geslagen wordt, en het komt ook voor dat als de moeder slaapt, een jong stiekem aan de tepel probeert te zuigen. Wekenlang protesteren ze luidruchtig tegen het gewijzigde beleid. Omdat hun geschreeuw roofdieren aanlokt, brengt het jong niet alleen zichzelf, maar ook de moeder en de hele troep in gevaar.

Het begrip "Parent-offspring conflict' is sinds 1964 onverbrekelijk verbonden aan de naam van de bioloog Robert Trivers, omdat hij als eerste de genetische achtergronden van dergelijke conflicten heeft uiteengezet. Zolang het kind hulpeloos is, is de ouderlijke fitness het meest gediend met het geven van zoveel mogelijk verzorging. Maar naarmate het kind sterker en zelfstandiger wordt, leveren ouderlijke investeringen in dit kind steeds minder op. Het wordt dan aantrekkelijk om tijd en energie te besteden aan het produceren en grootbrengen van nieuwe kinderen. Vanuit het kind geredeneerd, liggen de belangen echter anders. Het kind is, als alle levende organismen, uitsluitend genteresseerd in het doorgegen van de eigen genen. Een nieuwe broer of zuster heeft ongeveer de helft van het genetische materiaal van het reeds bestaande kind, terwijl dit kind uiteraard genetisch identiek is aan zichzelf. Dit betekent dat als ouders in nieuw nageslacht investeren, hetgeen meestal ten koste gaat van de zorg die aan het bestaande kind wordt besteed, de nieuwe investering tenminste tweemaal zo effectief moet zijn als de zorg die het reeds bestaande kind zou hebben gekregen. Zo niet, dan gaan de investeringen in het nieuwe nageslacht ten koste van de fitness van het bestaande kind. De tijd dat een kind investeringen van de ouders wenst, overschrijdt daarom meestal de tijd dat de ouders deze investeringen wensen te geven. Dit is een reden voor onderlinge conflicten. In nog sterkere mate lopen de belangen uiteen, wanneer de kinderen verschillende vaders hebben. Een kind heeft voor ongeveer een-vierde dezelfde genen als een halfbroer of -zus. Vanuit de fitness van een kind geredeneerd, zou de ouderlijke zorg die aan een halfbroer of -zus wordt besteed daarom viermaal zo effectief moeten zijn als de zorg die het zelf zou hebben gekregen. Een kind zal daarom sterk geneigd zijn om ouderlijke investeringen te blijven claimen, zelfs als dat duidelijk ten koste van half-broers of -zusters gaat. De situatie is weer geheel anders als de ouders niet opnieuw nageslacht nemen. Dan kan een kind, zonder nieuwe concurrentie, uitgebreid van de ouderlijke zorg profiteren. Misschien ligt hierin de reden dat "de jongste thuis' de reputatie heeft verwend te zijn.

Jonge dieren die geconfronteerd worden met het afbouwen van ouderlijke investeringen, vertonen een grote variatie aan psychologische tactieken waarmee gepoogd wordt dit te verhinderen. Als de ouders van een pelikanen-jong vinden dat de tijd gekomen is dat het jong zijn eigen voedsel moet vangen, dan is de zaak daarmee nog allerminst beklonken. Tientallen meters loopt het jong weeklagend en opdringerig achter de ouders aan. Het krijgt af en toe angstaanjagende stuiptrekkingen en begint zichzelf te bijten, kennelijk in een poging de ouders ervan te overtuigen dat de weigering om voedsel te geven ernstige consequenties zal hebben. Jonge chimpansees slaan in dit soort situaties soms met hun hoofd tegen de grond, - maar letten er intussen wel op dat hun moeder dit gedrag observeert. (Het feit dat dergelijk gedrag geŽvolueerd is, lijkt er op te wijzen dat het belangrijk is voor het jong dat de ouders doorgaan met investeren). Wat bij veel soorten voorkomt, is een regressie naar gedrag dat bij een jongere leeftijd hoort. Als een dier erg jong en kwetsbaar is, dan letten de ouders zorgvuldig op eventuele tekenen van onbehagen, om op tijd hulp te kunnen verlenen. Door het gedrag dat bij een zeer jeugdige leeftijd past te imiteren, kunnen oudere jongeren de zorgzame aandacht van de ouders op zich vestigen. Een baviaan die van zijn moeder zijn zin niet krijgt, klampt zich aan haar vast op een manier die kenmerkend is voor veel jongere dieren. Dit stimuleert bij de moeder de neiging tot verzorgend gedrag.

Net zoals een kind probeert de ouders ertoe over te halen zoveel mogelijk te investeren in zijn eigen fitness, zo proberen ouders het omgekeerde. Het kind is door het evolutieproces in de eerste plaats geprogrammeerd om voor zichzelf te zorgen, maar de ouders proberen het minder egostisch te maken, en een rol te laten spelen bij de verzorging van andere kinderen. In het algemeen is het meer in het belang van het reproduktieve succes van de ouders dan van het kind, wanneer het kind zich altrustisch gedraagt tegenover broers, zusters en andere familieleden. Vandaar de neiging van ouders om morele en religieuze pressie uit te oefenen op kinderen, en te "preken'. Volgens Trivers misleiden ouders geregeld hun kinderen, door te suggereren dat de ouderlijke maatregelen gericht zijn op het welzijn van het kind, terwijl feitelijk de ouderlijke reproduktieve belangen voorop staan. Tijdens de adolescentie zou een kind zelfstandig genoeg worden om zich grotendeels los te maken van de ouderlijke invloed, waarna de persoonlijkheid in overeenstemming met het eigenbelang wordt gereorganiseerd. Trivers verwacht dat mensen steeds opnieuw dezelfde stadia doorlopen: kinderen verzetten zich tegen de ouderlijke invloed, maar als ze volwassen zijn geworden en hun reproduktieve belangen zijn veranderd, dan huldigen ze de standpunten die ze als kind hebben bestreden.

Onderschrift:

Tekening: Pelikanejong dat zichzelf probeert te verwonden om de aandacht te trekken van zijn ouders.